Radio: Nderim e vlerësim meritor për Ded Goon Lulin – Emisioni 4

(Me rastin e 100-vjetorit të rënies dhe të përurimit të Shtatores së tij në lulishten e Muzeut Historik Kombëtar, më 27 nëntor 2015)
 

Emri i Ded Gjon Lulit është emër nderues dhe peng madhështor i atdhetarisë e i qëndresës heroike për mbrojtjen e trojeve shqiptare.

Ai ka qenë dhe mbetet njëri prej emrave më të ndritur të burrërisë dhe trimërisë shqiptare, emri i një malësori që ishte një shkëmb i gjallë midis rrasave, shkrepave e shkëmbinjve të Hotit, ku lindi dhe jetoi duke gëzuar nderimin e dashurinë e  krejt Malësisë së Madhe. Madje, për utësinë, zgjuarësinë dhe zotësinë e tij për t’i pasur malësorët jo thjesht mbas vetes në beteja, por për të qenë gjithnjë midis tyre, si njëri prej tyre, si luftari që i njihte emër për emër të gjithë burrat e Malësisë derë për derë, gjithmonë me urtësinë e lindur, po edhe me  përvojën e fituar në përballimin e plojës, prapashpinave dhe dëmeve nga armiqtë njësoj si të gjithë malësorët. Ai qe, ashtu si është cilësuar nga të gjithë historianët, kronikanët e kohës, shqiptarë e të huaj: “pushkë e ngehur për Shqipërinë”. Ai i dha truallit shqiptar gjakun e dy djemve, Gjergjit e Kolës, po edhe një nga luftëtaret më të shquara, si Nora e Kol Dedë Gjo Lulit ose thjesht Nore Kolja.

Qysh  nga viti 2012 Malësia e Madhe është nderuar me titullin e lartë “Nderi i Kombit” dhe, pa dyshim, për atë titull, po edhe për nderimin e vlerësimin që i takon asaj krahine kreshnike e gjithmonë të papërkulshme ndaj të huajve, kanë çuar peshë fuqimisht emri, bëmat trimërore dhe ndihmesa e pavdirë e Dedë Gjon Lulit.

I pamposhtur nga pushtuesit osmanë, që sa herë provuan  u zbrapsën me turp e thyen qafën në shtigjet e thepat e Malësisë, ku kushtrimi për mbrojtjen e vatanit ishte gjithmonë më i ndjerë se britma “yxhym  e armiqve; i panënshtuuar as nga prapashpinat e fqinjëve grabitqarë, të cilët provuan më kot edhe ta “blenin” me shuma të mëdha të hollash Dedë Gjon Lulin, por ai pranoi më mirë varfërinë dhe jetën e ndershme, sesa robërimin e kokën e ulur mbi thesin e florinjve.

Malësia e Madhe, me Dedë Gjo Lulin e burrat e tjerë si ai, do të gjenin lavdi e zulmë në penën e kronikanëve, po edhe në vjershat e poetëve të shquar bashkëkohës e bashkëmendimtar të Dedës.
Ndre Mjeda, në sonetin e tij të famshëm “Liria”, duke pasur parasysh Dedën e trimat e tij nga Hoti, thotë:’

“…qe ndër djepa rrisin nanat e Hotit, djelmninë ushtore, e hidhnim n’anmikun nëpër gji u qesin”


kurse Apa i letrave shqipe, Poet i Madh kombëtar Gjergj  Fishta, i cili jetoi shumë kohë si famullitar në Malësi dhe ia dinte vlerat  trimëroire e urtinë e kuvendit,  do të këndonte për të në “Mrizi i Zanave”, sa viool:

“M’kambë Dedë Gjo’Luli!Thonë se t’birit t’shkinës,Lekët e Malcisë sod t’dhetat do ja lajnë,Se edhe do t’vejnë kapicën e Cetinës.A ‘imend thue, ti kaq marre do ta bajnë,Ata sokolat tu, Lekët e Malcisë,Jo kurr, jo kurr…Po djelm Shqyptar kushdo ka le,N’mos mujtë Shqyptar me mbetë, Shqyptar t’hijë n’dhe!”

Breza të tërë shqiptarësh janë rritur e do të madhështohen, me të mirat e të mbarat e kohëve të reja të sodit, por kurrë nuk do të harrojnë se janë nipat e stërnipat e Dedë Gjon Lulit, i cili, prej shkrepave të Traboinit ia niste me këmbëngulje letrat e  kërkesën për pavarësinë e Shqipërisë autoriteve osmane, sikundër këndohet edhe në këngën  “Dedë Gjon Luli ka shkrue letër”, që aq  madhërishëm e ka përjetësuar në zemrat shqiptare  bilbili i këngës shkodrane, Bik Ndoja:

“Dedë Gjon Luli ka shkrue letër”,Valisë s’ Shkodrës ia ka çue,Se Shqyptari nuk don tjetër,Don veç vedin  me sundue!”

Le të jetë emisoni i sotëm një zë i thjeshtë, por i çiltër e kushtimplotë për atë Burrë të Madh të Malësisë  së Madhe “Nderi i Kombit”, i cili, prej datës 27 nëntor 2015 e mbrapa, do ta ketë shtatoren në kryeqytetin e Shqipërisë, në lulishten para Muzeut Historik Kombëtar, aty ku u takon të jenë burrave të mëdhenj të Kombit si Dedë Gjon Luli.

Gjovalin Shkurtaj
Tiranë, 21 nëntor 2015



Radio: Urgjenca Gjuhësore – Emisioni 1

Dëgjues të nderuar, miq dhe dashamirë të gjuhës shqipe e të kulturës shqiptare, përshëndetje! Mirësevini në “Urgjenca gjuhësore”!
Gjuha është pjesë e jetës, pasqyron dhe u përgjigjet njerëzve me fjalët, shprehjet dhe ndërtimet e saj për të kryer të gjitha proceset jetësore, qysh nga lindja e deri në mbarim të jetës. Dhe,natyrisht, ashtu si në jetë, ka ndodhi e dukuri të ndryshme, ka edhe sëmundje, plagosje, aksidente e fatkeqësi, të cilat kërkojnë patjetër edhe ndihmë, kërkojnë mjekime urgjente dhe për këtë shërben urgjenca mjekësore. Ashtu edhe në gjuhë, njerëzit e veçantë dhe bashkësia shoqërore në tërësi, ditë për ditë, ndeshen edhe me dukuri që kanë nevojë për t’u ndrequr, njësoj si sëmundjet që duhen mjekuar për t’i shëruar; pra, kanë nevojë për “urgjencën gjuhësore”.
Nëpërmjet bisedave në Radion tonë, nga një ditë në tjetrën, të dashur dëgjues, do të flasim për raste të tilla, gjithmonë jo për t’i ironizuar e lënduar ata që gabojnë, por thjesht për t’u dhënë atyre (dhe të gjithë dashamirëve të shqipes e të shqiptarisë) një mundësi më shumë për t’i njohur e mënjanuar format e gabuara, si dhe barbarizmat e huazimet e panevojshme që mund të zëvendësohen me fjalë shqipe ekzistuese ose të krijuara me brumin e shqipes e sipas rregullave fjalëformuese të saj.
Natyrisht, në emisionet tona, krahas dukurive të “urgjencës gjuhësore” do të dëgjoni edhe vlera e vlerësime për ngjarje e data më rëndësi kombëtare e gjuhësore, si dhe për ndihmesa të studiuesve shqiptarë dhe albanologëve të huaj për gjuhën shqipe.
Do të mirëprisnim pyetje dhe vlerësime tuajat, të cilat me siguri mund të na hapin edhe horizonte të reja trajtimi.
Ju faleminderit për vëmendjen dhe mirudëgjofshim në emisionin e ardhshëm.

Libri: “Urgjenca Gjuhësore” (Fjalorth i barbarizmave dhe huazimeve të zëvendësueshme me fjalë shqipe)

Follow @gjshkurtaj

Miq e kolegë të nderuar,
Gjendja e pamirë e shqipes së shkruar në botimet zyrtare, në shtypin e shkruar, si dhe në ligjërimin e folur, përbën shqetësim të ligjshëm për mbarë shoqërinë shqiptare. Situata është jo vetëm shqetësuese, por edhe e atillë atillë që kërkon me doemos përmirësimin e punës me shqipen e shkruar e të folur në shkollë.
Përveç rritjes së cilësisë së hartimit dhe botimit të teksteve shkollore dhe kthimit të gjuhës shqipe si lëndë themelore në shkollat e mesme, gjuhëtarët e shohin të domosdoshëm edhe botimin e librave ndihmës kundër fjalëve të huaja të panevojshme. Pesha e fjalës së thënë qartë, bukur dhe sidomos shqiptarisht, i shërben dukshëm asaj që bota e qytetëruar e ka quajtur dhe vijon ta cilësojë si “ekologji e të folurit”.
Këtij qëllimi synojmë t’i vlejë edhe libri ynë më i ri “Urgjenca gjuhësore” (Fjalorth i barbarizmave dhe huazimeve të zëvendësueshme me fjalë shqipe), që sapo e kemi dorëzuar për shtyp.
Gjovalini
Tiranë, 17 Tetor 2015

Letërsia dhe bota e arbëreshëve të Italisë në hulumtimet dhe botimet e Dhimitër Shuteriqit


nga Gjovalin Shkurtaj

(Kumtesa për Konferencën shkencore përkujtimore në ASH me rastin e 100-vjetoritë të ditëlindjes së Dh.Shuteriqit)

Kumtesën time  (nevojisht të shkurtër)  do ta nis  duke parafrazuar një vlerësim  të zonjës Mynyvere Shuteriqi, e cila, në librin e saj  “Një jetë në dashuri”, krahas kujtimeve të tjera të bukura e domethënëse për njohjen sa më të plotë të Jubilearit tonë të paharrueshëm, Akademikut Dhimitër S.Shuteriqi, shkruan:


Cilido që ka pasur rastin të ketë udhëtuar nëpër Shqipëri me Dhimitrin, ka provuar kënaqësi të veçanta.Ai ishte një lloj ciceroni i palodhur, që të pasuronte me lloj-lloj informacionesh, veçanërisht për historinë e vendit.”[i]


Dhe, duke iu përunjur Asaj, me nderimin e thellë që meriton, jo vetëm  si zonja e një Burri të Madh si Dhimitër Shuteriqi, po edhe për vullnetin e zotësinë e madhe që po shfaq për ta mbajtur të gjallë kujtimin e vlerësimin që i takon atij, po e filloj me mbështjen e këtij pohimi emblematik.

Kam pasur rastin e këndshëm të kem qenë edhe unë me prof.Shuteriqin, në një udhëtim studimor në ngulimet arbëreshe të Kalabrisë dhe, kaq të shumta e të bukura i kam kujtimet prej asaj periudhe njëmujore saqë vitet, edhe pse  tashmë bukur të shumta që kanë kaluar, nuk kanë mundur t’i zbehin aspak. Ishim dy “skuadra” hulumtuesish: njëra për kërkime në arkiva e biblioteka, e përbërë nga Dhimitër Shuteriqi, Jup Kastrati, Ali Xhiku  dhe, tjetra, për ekspeditë në terren, e përbërë nga etnografi Spiro Shkurti dhe dy dialektologë: Jorgji Gjinari dhe unë.

Ka qenë pranvera e vitit 1981 dhe, në atë stinë, Kalabria duket aq e bukur, saqë me të drejtë shumë vizitorë të huaj e kanë quajtur edhe Kalifornia e Italisë. Në të dy anët e lumit Krati,  Fusha e Sibarit me aromën dehëse të lulëzimit të agrumeve, të dhuron edhe  pamjen madhështore e tërheqëse të ngulimeve arbëreshe, në kodrina e rrahishte me ullishta e vreshta, që shkojnë varg deri tej në këmbët e Polinit, ku, gjithashtu, fshihen disa ngulime arbëreshe malore, si Plataçi, Çifti (Civita) e Kastërnexhi (Castroreggio).Të gjithë atyre që në shkollë kanë mësuar me librat e Shuteriqit për letërsinë arbëreshe, teksa ndjekin këto pamje u vijnë natyrshëm në mendje edhe vargjet e Milosaos: “Vreshtat in verdhullore…”.

Hotel “Imperiali” i Kozencës, ku ne flinim  dhe mblidheshim në mbrëmje mbas punës, ishte kthyer në një “Mekë” për arbëreshët dhe dashamirët e shumtë të shqiptarëve e të Shqipërisë, aq sa, siç do të thoshte me të qeshur poeti i njohur Karmelo Kandreva, për hir të Shuteriqit e të studiuesve që ishim me të,  arbëreshët i harruan grindjet dhe ndarjet partiore e klanore, duke u bashkuar në hollin e hotelit e duke dëgjuar me dashuri e respekt ato që rrefente ky “orakull i arbëreshësisë”.[ii]

Prof.Shuteriqi dhe prof.Jup Kastrati, krejt sy e veshë, teksa ndiqnin në Frasnitë “Vallen e artire çë nxinjën” dhe “Kalorësve të Skandërbekut”, me stilografët e tyre  në duar, mbanin shënim me vrull djaloshar  dhe dukej sikur bënin ndonjë garë stenografie, duke synuar të mos linin asgjë pa fiksuar e shënuar. Profesori, ashtu si në të gjitha ekspeditat e hulumtimet e tij në vende të ndryshme e në diasporat e tjera, tregonte interesim e kureshtje të pashuar për emrat e mbiemtonyrat e atyre që takonte në katundet arbëreshe. Kemi diskutuar disa herë gjatë asaj eksepdite për mbiemrat dhe pseudonimet e shkrimtarëve dhe studiuesve arbëreshë të Frasnitës e të Ejnaninës, që, me përjashtim të  Lluka Perrones, gati të gjithë shkruanin me pseudonimet tipike e kureshtare për ne, si Vorea Ujko (Domeniko Bellizi), Buzëdhelpri (Agostino Giordano), Leshkuqi (Francesco Pace) etj. Po në ato mjedise, kur u takuam me Antonio Grobin, një piktor i njohur frasnjot, Profesori thoshte se ai mbiemër mund të përqaset e të shihet në lidhje me fjalën “gropë” të shqipes dhe mendoj se kishte të drejtë. Kështu edhe  të një tjetri që quhej Papari dhe që gjithashtu mund të ketë lidhje zanafille me toponimin Papër; për mbiemrin Skura të një gjeometri që na e njohu Ndon Bellushi, që lidhet me Skurajt e Mirditës dhe për shumë të tjerë. Ashtu si Eqrem Çabej, edhe Shuteriqi kishte vlerësimin se etnonimet e patronimet arbëreshe janë me vlerë të madhe treguese të shqiptarësisë së arbëreshëve dhe se nuk ishte e rastit që ta jo vetëm i ruajtën emrat e të parëve, si p.sh.Jul Variboba, mbimri i të cilit, pa dyshim, na kujton Varibopine Myzeqesë; ashtu si  Damësi i Ungrës  (Lungro) na shpie pikërisht në anët e Tepelenës.  Në Shën-Beneditk Ullano, në shtëpinë e Rosalino Muzakios, sapo hymë, prej mbiemrit, po edhe prej pamjes së tij të hieshme e fisnike, prof. Dhimitri (me atë buzëqeshjen e tij sa miqësore, aq edhe të pëlqyeshme, do të thosha të madhërishme), duke e përqafuar i tha: “Këtu qenkemi në farefisin tonë, në pinjojt e derës së Muzakajve” dhe biseda rrodhi aq e këndshme e plot rrëfime të pikuara me faktime e data historike, që ai dinte t’i përafronte si moskush tjetër.

      Po flisnim, një mbrëmje,  për Biblioteknë Kozentine, ku grupi do të shkonte për hulumtime të nesërmen dhe, për habinë e të gjithë të pranishmëve, disa prej të cilëve kishin punuar jo me me ditë e javë, por edhe me muaj në atë Bibliotekë, Profesori u tregonte se dinte se në aksh raft e në aksh kthinë të saj ndodheshin  dorëshkrime ose botime të rralla të De Radës e të autorëve të tjerë arbëreshë.

Në Maqin e De Radës, ato ditë, u organizua edhe një tubim shkencor  me temën “Mbalë De Radën” (=mbi De Radën)  dhe aty, prof. Shuteriqi, në atë log burrash të shquar arbëreshë e kalabrezë, që mbushnin kishën ku është edhe varri i “Tatëmadhit të arbëreshëve” (Jeronim de Radës), ishte pa dyshim jo vetëm ai që tërhiqte vëmendjen me pamjen e tij aq madhështore, me beretën e llullën e tij mitike, por mbi të gjitha me ato që kumtoi për De Radën, si dhe për figurat e tjera të mëdha të letërsisë arbëreshe, si për Seremben, Santorin, Stratigoin dhe autorët e tjerë arbëreshë, që të gjithë bij të atyre atyre ngulimeve që ne i shtegtuam dhe i vizituam ato ditë të paharrueshme. Profesor Shuteriqi i ngazëlleu zemrat e  arbëreshëve, duke e mbajtur kumtesën e tij gati të gjithën në të folmen arbëreshe të Maqit, të cilën e njihte më mirë se të gjithë ne të tjerët.

Grupi nuk la vend pa kërkuar, në Bibliotekën “Filomena Faraco” të Vakaricit, në Bibliotekën e Ndon Bellushit në Frasnitë, në Qendrën e Studimeve Jonike të V.Selvaxhit në Vakaricë, si dhe në qendrat e revistave arbëreshe. Dhe, natyrisht, edhe frytet e atij udhëtimi studimor katërjavor nuk mund të mos ishin të suksesshme, prandaj edhe Akademia jonë e Shkencave që na kishte dërguar, do të kënaqej e do të bindej se çfarë ndodh kur në kërkimet në biblioteka e arkiva të vendeve të huaja dërgohen specialistë dhe hulumtues të vërtetë, sikundër ishte  Dh.S.Shuteriqi.

2.Mbas asaj ekspedite studimore tek arbëreshët, puna e parë që kam bërë ka qenë rileximi i kujdesshëm  i studimeve dhe botimeve të prof.Shuteriqit për letërsinë arbëreshe dhe, sa herë kam shkruar e folur për ligjërimet arbëreshe ose për dukuri të tjera të botës arbëreshe, dijet dhe vlerësimet e shprehura nga prof.Dhimitër Shuteriqi (në botime të veta[iii] ose në bashkëpunim me kolegun e mikun e tij të nderuar prof.Mahir Domin[iv])  kanë qenë dhe mbeten për mua si busulla në shtegtimet e larget.

Në vitin 1984, kur botova librin tim të parë “Shpirti i Arbrit rron” , prof.Shuteriqi ka qenë i pari të cilit ia dhurova dhe, ndërsa prisja me ndruajtje mendimin e tij, ai vetëm pak ditë mbas vizitës që kisha bërë në shtëpinë e tij, botoi në gazetën “Drita” një recension të gjerë  e shumë dashamirës, i cili ka qenë për mua një nxitje shumë e madhe për ta vazhduar punën në lëmin e kërkimeve rreth ligjërimeve e letërsisë arbëreshe. E kisha si peng  nderimi dhe prej tij buronte edhe dëshira ime që të dilja sot në këtë  foltore për t’i bashkuar vlerësimin tim dhe disa kujtime të miat, me kumtesat e kolegëve të nderuar që dëgjuam e që do t’i dëgjojmë në vazhdim.

Po lejohem, tani, të nyjëtoj edhe disa vlerësime më konkrete që lidhen me këtë pohim dhe e ftillëzojnë atë.

Së pari, kur flasim për letërsinë arbëreshe  të shek.XIX, me të cilën, në fakt, fillon  një rrymë (dhe frymë) e re në letërsinë shqiptare, që do të quhej Rilindje, Dh.Shuteriqit i takon merita se në studimet e veta dhe sidomos në shtjellimet dhe analizat e holla rreth poezisë së De Radës, pa, pohoi dhe përthekoi me argumente të plotvlershme se poeti i Maqit ishte një romantik evropian, i kishte  edhe formimin, po edhe frymëzimin të tillë, që, siç do ta thoshte më vonë Rexhep Qosja, ishin të orientuar nga romantizimi evropian. Kritika  dhe studiuesit më të autoritetshëm të letërisë shqiptare kanë vlerësuar dhe i janë referuar prof.Shuteriqit, i  cili në shtjellimet rreth “Milosaos” citon fjalët e vetë De Radës, që thotë se veprën  e shkroi “nën modelin”  poezisë frënge të asaj kohe. Mbi atë bazë, Shuteriqi shkon edhe më tej, duke shtuar se “me të drejtë “Skandërbegu i pafanë” është krahasuar me “Legjendën e shekujve” të V.Hygoit, edhe pse tema e saj kufizohet në një shekull të vetëm dhe në një popull të vetëm në shek.XV shqiptar”.[v] Në mbështetje të këtij vlerësimi e pohimi të prof. Shuteriqit, akademiku Rexhep Qosja do të shtonte se “një studim krahasimtar do të dëshmonte ndikimin jo vetëm të Shatobrianit, të Lamartinit dhe të Mysesë, në pjesën më të madhe të poetëve më të shquar romantikë arbëreshë”.[vi]

Dhe, në fakt, duke u mbështetur në konceptet e prof.Shuteriqit, natyrisht edhe duke u thelluar  në  dritën e tyre, në studimet historiko-letrare do të bëhej zotërues mendimi se (me fjalët e akademik Rexhep Qoses) “qoftë konteksti shoqëror kulturor, qoftë ndikimet e pësuara prej letërsisë italiane dhe letërsive të mëdha të Evropës Perëndimore, kanë bërë që romantizimi arbëresh të artikulojë më dukshëm se romantizimi i kolonive të tjera shqiptare, disa prej tipareve cilësuese tematike të romantizmit evropian.”[vii]

Së dyti, duhet të themi se, sot, kur përkujtojmë dhe kremtojmë 100-vjetorin e akad. Dhimitër S.Shuteriqit, bota e arbëreshëve të Italisë ka pësuar ndryshime të mëdha, që kanë në bazë shndërrimet e modernizimet e kohëve të reja, si dhe trysninë që vjen gjithandej prej globalizimit kulturor dhe, po të parafrazojmë vargun proverbial e aq madhështor të De Radës  “Lis jeta kish ndërruar,ujë të ri ndë dejtit”, nuk mund të mos shohim  se sot “uji i ri” është bukur shumë më i  vrullshëm se i vjetri. Kjo vlen tashmë edhe për vlerësimet, pohimet dhe përgjithësimet për letërsinë arbëreshe, për kulturën dhe ligjërimet e arbëreshëve të Italisë. Prej ngulimeve të vogla e dikur të mënjanuara dhe me rrezikun e  se “gjaku ynë është shprishet  dhe se gjuha jonë e birret”(De Rada), kanë dalë e po dalin  pohime të tjera, rrjedha të tjera mendimi e veprimi të ndryshme në mjediset arbëreshe, ndaj të cilave historianët e rinj të letërsisë duhet ta rrudhin ballin, duke shtuar e shtruar udhë të reja bashkëpunimi midis qendrave universitare të Shqipërisë, Kosovës e Maqedonisë  me letrarët dhe profesoratin e sotëm arbëresh të Italisë, sidomos me Universitetin e Kalabrisë, të Palermos, sidhe me katedrat e institutet albanologjike të Napolit, Romës etj. ku kanë vepruar  emra të njohur si A.Guzzetta e G.Gradilone dhe ku, mbas tyre e me kushte të tjera më të përparuara, dëgjohet zëri  i figurave të reja si Françesk Altimari ne Kozencë, Mateo Mandala në Palermo, Italo K.Fortino në Napoli, Elio Mirako në Romë etj.

Por, duke përfunduar, shpreh bindjen se nuk gabojmë aspak po të themi se, të gjithë sa janë (e jemi) këtu e në qendrat universitare e studimore të lartpërmendura, nëse dëshirojmë të bëjmë studime të vlefshme për letërisnë, kulturën dhe krejt botën arbëreshe, duhet ta nismim nga njohja, përfillja dhe vlerësimi i punës prej pionieri që ka bërë akademiku Dhimitër S.Shuteriqi, të cilin, nëse më lejohet , meqë po flasim  për arbëreshët e Italisë, do të thosha se ai meriton të quhet edhe “Tatëmadhi” i historisë së letërsisë arbëreshe dhe një nga burrat më të mëdhenj që ka nxjerrë Shqipëria në lëmin e  historisë së letërsisë  dhe të letrave shqipe.

Në figurën gjigande të akademikut Dhimitër S.Shuteriqi kombi shqiptar kishte gjetur njeriun që tërë jetën e tij të gjatë e shkriu për t’ia ndriçuar e pohuar vlerat historike, letrare, gjuhësore dhe përgjithësisht pasuritë etnokultuore, që foshkojnë e rrisin krenarinë kombëtare të çdo shqiptari.

Tiranë, 28 shtator 2015


[i]Shih: M.Shuteriqi,Një jetë në dashuri, Dituria, f.130.
[ii]Mblidheshin aty “ajka”e veprimtarëve dhe përfaqësuesve të kulturës arbëreshe, si Mario Bruneti  (eurodeputet dhe veprimtar i njohur), Damiano Gualiardi (deputet dhe figurë politike  Regjionit të Kalabrisë; studiues të vjetër e klerikë që kishin pasur rast të vizitonin Shqipërinë dhe që  e kishin njohur Profesorin e nderuar, si Emanule Giordano, Francesko Solano, Giuseppe Faraco e Antonio Bellushi;  drejtues të bashkive arbëreshe si Cesare Marini,  Nino Minishi, Damiano Bua dhe, madje, prej Kalabrisë së Epërme, në këtë “qokë” të madhe të takimeve me studiuesit shqiptarë  do të vinin edhe Vinçenzo Paçe, kryetar i bashkisë së Shënkollit Psipër (San Nicolo dell’Alto), edhe Aleksandër Kostantino nga Karfici (Carfizzi), si gjithmonë bashkë me veprimtaren e shquar të Garahës (Caraffa di Catanzaro) prof.Konçeta Mazzein dhe studiues e arsimtarë të tjerë të atyre anëve. Aty i kishim qysh në pikë të mëngjesit edhe poetin Karmell Kandrevën, i gatshëm që me makinën e tij ta shoqëronte Profesorin e grupin  e tij për të bërë kërkime në bibliotekat komunale dhe private; aty  vinte, pa asnjë mungesë a vonesë, Rosalino Musachio me “çetën“ e Shën-Benediktjotëve, të përbërë nga këngëtarët Alfio Moça, Camilo Mosciaro, studiuesi Italo Elmo dhe sa  e sa të tjerë,  të cilët në rrjedhë të moteve kanë treguar sa shumë i duan Shqipërinë e shqiptarët. Aty ishte, ditë për ditë e mbrëmje për mbrëmje, edhe Françesko  Altimari, aso kohe ende djalë i ri, por me treguesit e shenjat e studiuesit që e dinte se ku do ta shpinte ajo udhë e studimit të gjuhës e të letërsisë arbëreshe.
[iii]Shih: Dh.S.Shuteriqi,Skënderbeu në poezinë arbëreshe të Italisë, në librin “Nëpër shekujt letrarë”,Tiranë,1973, f.5-54.
[iv]Shih: GA, Historia e letërsisë shqipe, Kapitulli IIi-VII Letërsia arbëreshe në shekullin XIX, Tiranë, 1985, f.43-202.
[v]Shih: Dh.S.Shuteriqi, Nëpër shekujt letrarë, Naim Frashëri, Tiranë,1973,f.155.
[vi]Shih:R.Qosja, Prej tipologjisë deri te periodizimi, Prishtinë,1979, f.141, shënimi (footnote) nr.19.
[vii]Shih: R.Qosja,  Prej tipologjisë deri te periodizimi, Prishtinë,1979, f.141

Macedonia: US must intervene in growing crisis or suffer the dangerous consequences

Some 14 years after the signing of the Ohrid peace deal that signaled a truce between warring Macedonians and the country’s Albanian minority, Macedonia is quickly spiraling into a deep political crisis that could lead to renewed ethnic conflict in the region. The crisis could spread rapidly into the neighboring countries of Serbia, Kosovo, Albania and Bulgaria, with devastating consequences for the entire region. Tens of billion of dollars that were invested to ensure stability and the rule of law in the Balkans, along with countless lives, would then go up in smoke.

Click here to read the full story on Fox News 

Gjuha Shqipe në Amazon dhe ligjet mbi botimet elektronike dhe të drejtën e autorit

Nisma e ndërmarrë nga shoqëria civile shqiptare për përfshirjen e botimeve në gjuhën shqipe në Amazon Kindle platform është vërtet për t’u përkrahur dhe mbështetur. 

Por, kjo nuk do të thotë që sot një autor shqiptar nuk mund të shkruajë dhe të botojë libra në formatet e ndryshme, qoftë këto Amazon, iBook, Android Google Play, etc. ( http://www.amazon.com/Gjovalin-Shkurtaj/e/B001JO5GXW

Nuk është Amazon Kindle, që nuk e fut “gjuhën shqipe” në format, por janë mungesa e ligjeve mbi të drejtën e autorit në formatet elektronike, shpërndarjes, shitjes, si dhe ngritja e sistemit tarifor, si dhe gjetja e rrugës së drejtë se si do të mblidhen ato nga autoret, shtepitë botuese dhe shteti në një treg virtual, siç është ai i librit elektronik.

Përpara se t’i kërkojmë Amazon-it të na fusë në sistem, ne duhet të kërkojmë nga Kuvendi i Shqipërisë dhe nga autoritetet ligjvënëse që të hartojnë dhe të kalojnë për miratim ato ligje që do të rregullojnë këtë lloj biznesi, duke përcaktuar sa më mirë dhe si do të arrijë shteti ynë, nga njëra anë, të ruajë të drejtën e autorit dhe, nga ana tjetër, te lejojë transaksionet financiare dhe t’i mbikëqyrë ato.

Jam i bindur se shtëpitë botuese në Shqipëri, mbase nuk janë shumë të predispozuara kundrejt një hapje të tillë, jo për mungese interesimi, por sepse edhe për to nuk ka një ligj të përcaktuar mirë, që të rregullojë dhe të mbrojë të drejtën e tyre të shpërndarjes brenda territorit shqiptar, ashtu dhe në territoret jashtë Shqipërisë, ku sot jetojnë me miliona shqiptarë. Gjithashtu, është si të thuash një zonë gri, e paqartë se ku fillon dhe ku mbaron e drejta e autorit dhe ku fillon dhe mbaron e drejta e shtëpive botuese dhe e drejta e tyre për të ribotuar.

Domethënia e Pashkëve dhe e kryqit

nga Gjovalin Shkurtaj

Pashkët ose Pashka është festa më e madhe e kristianizmit, që përkujton vdekjen e Jezu Krishtit  në kryq dhe ringjalljen  e tij mbas tri ditësh. Kjo festë  tradicionalisht përbën kremtimin më të madh sipas kalendarit liturgjik  Kishës Katolike dhe të kishave të tjera të krishtera.
Festa e Pashkëve të krishtera është e lëvizshme, vendoset çdo vit të dielën pasuese, të hënën e parë  të javës së plotë pas baraznatës(ekuinoksit) të pranverës (21 mars), pra gjithnjë  në periudhën ndërmjet 22 marsit dhe 25 prillit .

Pashkët janë festa me kuptimin më sublim  të besimit  të krishterë, që e ka zanafillën në festën e hebrenjve që festojnë kalimin e tyre të mrekullueshëm nëpër Detin e Kuq, nën udhëheqjen e Moisiut, për të shpëtuar dhe për t’u çliruar nga robëria e faraonit të Egjipitti dhe për të shkuar në Tokën e Premtuar.


Pashkët janë festa më e  madhe që kremtojnë izraelitët në Jeruzalem, ku edhe sot dita e Pashkëve të tyre nis me festën e Bukëve të ndorme (të pambrume, të pafermentuara me tharm), e cila zgjat shtatë ditë dhe konsiderohet si e njëjtë me festën e Pashkëve.
Thelbi  i misterit fetar të kësaj feste lidhet me  përkujtimin e vdekjes së Jezusit në kryq dhe me mrekullinë e  ringjalljes së tij mbas tri ditësh. Jezusi kaloi nëpër labirintet dhe vuajtjet e vdekjes, i masakruar dhe i gozhduar në kryq, duke duruar dhe duke u flijuar  me qëllimin e lartë për ta shpëtuar botën nga mëkatet dhe për  të shënuar ringjalljen e forcave të së mirës në mënyrë triumfale dhe shpëtimtare për njerëzimin.

Pashkët, si fjalë e hershme  e shqipes së moçme  e huazuar nga latinishtja  Pasqua, po edhe si festë me ritualet e saj të mirënjohura e të ushtruara hershëm në mbarë hapësirën arbërore e shqiptare, lidhet me  ringjalljen e Krishtit, por në rrjedhë të  shekujve ka marrë edhe  kuptimin e fuqisë ringjallëse të natyrës, që lë prapa dimrin e ftohtë dhe të ashpër e pret pranverën; simbolizon edhe fuqinë  e forcat këndellëse të botës organike, që bën  të çelin e të lulëzojnë pemët, bimët dhe gjethimin e lulëzimin e fushave e maleve; simbolizon forcat e pjellorisë  që mbushin vithnat e bagëtive me shtrri  të njomë (qengja e keca, viça, mëza) që gumëzhijnë e gjallërojnë jetën gjithandej.

Por, Pashkët janë kthyer me kohë edhe në simbol të mbarësisë  dhe  përtëritjes  shpirtërore e morale të njerëzimit.

Vezët e kuqe që zbukurojnë tryezat dhe gatesat e rastit të kësaj feste kanë pasur e vijojnë të kenë edhe simbolikën e mbarësisë dhe të lindurit të së mirës, ashtu si del zogu nga veza.

Urimet tradicionale të Pashkëve në hapësirat shqiptare janë të shumta e të larmishme, por më të përdorshmet kanë qenë: Me shëndet Pashkët! Gëzuar Pashkët! Ato, sigurisht, kanë qenë të ngjitura në shtratin e thirrjes biblike “Krishti u ngjall!”, që do të thotë, në fakt, shpresat u ringjallën, pranvera po vjen dhe po sjell përtëritjen  e rigjallërimin  e gjithçkaje.

Kështu, mund të thuhet se festa e Pashkëve është, ndoshta, shprehja më e plotvlershme e dëshirave të njërëzimit për vazhdimësinë e jetës, për rifillimin e gjithçkaje të mirë e të mbarë në natyrë e në shoqëri.

Pashkët, ndërkaq, sikundër dihet, shënojnë vetëm “kumtin” a lajmin se po vjen  ringjallja e natyrës, se po vjen pranvera, por ajo ndiqet gjatë prillit me Shëngjergjat, simboli i lulëzimit dhe i ardhjes së pranverës. Kudo në hapësirat shqiptare gjatë prillit festohen Shëngjergji  ose Shëngjergji i Ri, diku nga 25 prilli, pastaj  Shëngjergji Plak (nja dy javë më vonë) e me të cilët në popull numërohej jeta, mosha e njeriut. Kujtojmë se shprehja  ngarkuar me shëngjergja”do të thotë i  vjetër,    moshë, që ka jetuar e ka festuar shumë shëngjergja.

Pashkët dhe krejt misteri pashkor janë të lidhur  edhe me kryqin, si simbol e tregues i mundimeve të Krishtit në kryq, i mundimeve dhe i sakrilegjeve që ai bëri për hir të njerzimit. Prej andej vjen edhe shprehja e praktika e Udhës  (Rrugës) së Kryqit, që do të thotë rruga e vështirë, plot vuajtje e mundime që bëri Jezu Krishti me kryq në krah, për shërbim të njerëzimit, për faljen e mëkateve; kjo udhë është një ftesë e njërëzimit për përkushtim e meditim.

Tiranë,5 prill 2015

BOTOHET “FRYMËMARRJA E NJË GRUAJE” E VIOLETA LIBRAZHDI-KATZADEIT (GAZETA SHQIPTARE)

Nga Leonora Shkurtaj dhe Sonia Vila
Sa herë, gjatë shumë viteve të njohjes e miqësisë sonë me Letën, kënaqeshim së diskutuari për librat e shumtë që ajo i lexonte dhe i komentonte aq bukur, po edhe me rrëfimet e saj që ajo i tregonte me një ironi dhe vetironi të atillë që bënin të shkuleshin së qeshuri edhe të vdekurit, prandaj edhe i thoshim gjithmonë: 

“Moj Leta, pse nuk i shkruan këto gjëra kaq të bukura që na i thua neve?” 

Këtë konstatim, me siguri, do t’ia kenë shprehur, në mos me gojë, së paku me mendje, edhe ish-nxënësit e saj të shumtë, të cilëve ajo u ka dhënë Gjuhë Shqipe e Letërsi shqiptare në Shkollën e Mesme të Gjuhëve të Huaja “Asim Vokshi”.
Një ditë, ia behu zoti Besnik Mustafaj, shkrimtar e politikan i njohur, i cili na u afrua dhe me mirësjellje kërkoi ndjesë që na ndërpreu bisedën për t’i puthur dorën me respekt ish-mësueses së tij të mirë. Për librin në fjalë, ai ka shkruar: 

“Ju hidhni mbi vete në këtë rast një dritë që e keni pasur gjithmonë dhe që nuk është zbehur aspak me kalimin e viteve. Është një dritë e mrekullueshme dashurie për njerëzit që ju kanë rrethuar e ju rrethojnë, që në fakt është dashuri e pashtershme për jetën. Ju nuk keni pasur fare nevojë ta lodhni imagjinatën. E keni lënë zemrën të flasë.” 

Befasinë e këndshme për këto fruta të vona, por aq të ëmbla e të mirëseardhura të Violeta Librazhdi-Kadzadeit e kanë shprehur edhe disa emra të tjerë të botës së letrave, shoqe e shokë të saj të vjetër, si studiuesja Rozeta Uçi, shkrimtari Agim Cerga, në recensionet e tyre vlerësuese që jepen në hyrje të librit. 
E si mund të mbeteshim pa i thënë dy fjalë përgëzuese edhe unë e Sonja?! A nuk jemi edhe ne ato që me autoren kemi ngrënë një thes me kripë, kemi miqësi të hershme familjare?! Pas librit të parë, të vogël në sasinë e faqeve, por të vyer e të rëndësishëm me përmbajtjen e tij, Violetës iu mbush mendja, më në fund, të vazhdojë me një libër tjetër: “Frymëmarrja e një gruaje”, edhe ky i hajthëm e rreshtapakët, por plot ndjesi të këndshme, me “gjurmë jete” e fryte të një dashurie të pastër prej motre, për Bardhën, së cilës ia pohon aq këndshëm të mirat e virtytet me të cilat ishte e brumosur; të një dashurie prej nëne për dy bijat e saj, Nevilën e Brikenën, pastaj edhe të një gjysheje të përgjëruar për nipat e mbesat, emrat e të cilëve janë, në thelb, “shenjtorët” e gjallë të skicave, eseve dhe poezive të këtij vëllimi. 
Na mbeten në mendje skicat dhe esetë plot ndjesi dhe dukuri të një bote që ka perënduar, të viteve tashmë të largëta, por që kanë lënë vragë në shpirtin e autores, po edhe të çdo shqiptari, si “Pas 45 vjetësh”, Byzylyku i artë”, “Profesioni”, “Palltoja e qumështit”, “Profesori dhe Akropoli”, “Dialog i trishtë” dhe mjaft të tjera. 
Gjejmë në këtë libër ese dhe skica me tematikë të zgjedhur mirë, me fakte, mbresa dhe imtësi artistike e të shkruara me dorë të sigurt, që, ndonëse janë shkruar në kohën kur autorja është tashmë një mësuese në pension, do të ishin të vlefshme për t’u përfshirë me dinjitet në librat e shkollave tona, në tekstet e Gjuhës Shqipe si copëza për analizë gjuhësore dhe si modele të të shkruarit thjesht, bukur dhe pa poza. Këtë cilësi të librit ka pasur parasysh edhe i madhi Besnik Mustafaj, i cili e mbyll vlerësimin e tij me këto fjalë kuptimplota: “Sa për cilësinë e gjuhës, nuk kam ç’të them: ajo është shqipja e Violeta Librazhdit.”