Radio: Urgjenca Gjuhësore – Emisioni 1

Dëgjues të nderuar, miq dhe dashamirë të gjuhës shqipe e të kulturës shqiptare, përshëndetje! Mirësevini në “Urgjenca gjuhësore”!
Gjuha është pjesë e jetës, pasqyron dhe u përgjigjet njerëzve me fjalët, shprehjet dhe ndërtimet e saj për të kryer të gjitha proceset jetësore, qysh nga lindja e deri në mbarim të jetës. Dhe,natyrisht, ashtu si në jetë, ka ndodhi e dukuri të ndryshme, ka edhe sëmundje, plagosje, aksidente e fatkeqësi, të cilat kërkojnë patjetër edhe ndihmë, kërkojnë mjekime urgjente dhe për këtë shërben urgjenca mjekësore. Ashtu edhe në gjuhë, njerëzit e veçantë dhe bashkësia shoqërore në tërësi, ditë për ditë, ndeshen edhe me dukuri që kanë nevojë për t’u ndrequr, njësoj si sëmundjet që duhen mjekuar për t’i shëruar; pra, kanë nevojë për “urgjencën gjuhësore”.
Nëpërmjet bisedave në Radion tonë, nga një ditë në tjetrën, të dashur dëgjues, do të flasim për raste të tilla, gjithmonë jo për t’i ironizuar e lënduar ata që gabojnë, por thjesht për t’u dhënë atyre (dhe të gjithë dashamirëve të shqipes e të shqiptarisë) një mundësi më shumë për t’i njohur e mënjanuar format e gabuara, si dhe barbarizmat e huazimet e panevojshme që mund të zëvendësohen me fjalë shqipe ekzistuese ose të krijuara me brumin e shqipes e sipas rregullave fjalëformuese të saj.
Natyrisht, në emisionet tona, krahas dukurive të “urgjencës gjuhësore” do të dëgjoni edhe vlera e vlerësime për ngjarje e data më rëndësi kombëtare e gjuhësore, si dhe për ndihmesa të studiuesve shqiptarë dhe albanologëve të huaj për gjuhën shqipe.
Do të mirëprisnim pyetje dhe vlerësime tuajat, të cilat me siguri mund të na hapin edhe horizonte të reja trajtimi.
Ju faleminderit për vëmendjen dhe mirudëgjofshim në emisionin e ardhshëm.

Libri: “Urgjenca Gjuhësore” (Fjalorth i barbarizmave dhe huazimeve të zëvendësueshme me fjalë shqipe)

Follow @gjshkurtaj

Miq e kolegë të nderuar,
Gjendja e pamirë e shqipes së shkruar në botimet zyrtare, në shtypin e shkruar, si dhe në ligjërimin e folur, përbën shqetësim të ligjshëm për mbarë shoqërinë shqiptare. Situata është jo vetëm shqetësuese, por edhe e atillë atillë që kërkon me doemos përmirësimin e punës me shqipen e shkruar e të folur në shkollë.
Përveç rritjes së cilësisë së hartimit dhe botimit të teksteve shkollore dhe kthimit të gjuhës shqipe si lëndë themelore në shkollat e mesme, gjuhëtarët e shohin të domosdoshëm edhe botimin e librave ndihmës kundër fjalëve të huaja të panevojshme. Pesha e fjalës së thënë qartë, bukur dhe sidomos shqiptarisht, i shërben dukshëm asaj që bota e qytetëruar e ka quajtur dhe vijon ta cilësojë si “ekologji e të folurit”.
Këtij qëllimi synojmë t’i vlejë edhe libri ynë më i ri “Urgjenca gjuhësore” (Fjalorth i barbarizmave dhe huazimeve të zëvendësueshme me fjalë shqipe), që sapo e kemi dorëzuar për shtyp.
Gjovalini
Tiranë, 17 Tetor 2015

Letërsia dhe bota e arbëreshëve të Italisë në hulumtimet dhe botimet e Dhimitër Shuteriqit


nga Gjovalin Shkurtaj

(Kumtesa për Konferencën shkencore përkujtimore në ASH me rastin e 100-vjetoritë të ditëlindjes së Dh.Shuteriqit)

Kumtesën time  (nevojisht të shkurtër)  do ta nis  duke parafrazuar një vlerësim  të zonjës Mynyvere Shuteriqi, e cila, në librin e saj  “Një jetë në dashuri”, krahas kujtimeve të tjera të bukura e domethënëse për njohjen sa më të plotë të Jubilearit tonë të paharrueshëm, Akademikut Dhimitër S.Shuteriqi, shkruan:


Cilido që ka pasur rastin të ketë udhëtuar nëpër Shqipëri me Dhimitrin, ka provuar kënaqësi të veçanta.Ai ishte një lloj ciceroni i palodhur, që të pasuronte me lloj-lloj informacionesh, veçanërisht për historinë e vendit.”[i]


Dhe, duke iu përunjur Asaj, me nderimin e thellë që meriton, jo vetëm  si zonja e një Burri të Madh si Dhimitër Shuteriqi, po edhe për vullnetin e zotësinë e madhe që po shfaq për ta mbajtur të gjallë kujtimin e vlerësimin që i takon atij, po e filloj me mbështjen e këtij pohimi emblematik.

Kam pasur rastin e këndshëm të kem qenë edhe unë me prof.Shuteriqin, në një udhëtim studimor në ngulimet arbëreshe të Kalabrisë dhe, kaq të shumta e të bukura i kam kujtimet prej asaj periudhe njëmujore saqë vitet, edhe pse  tashmë bukur të shumta që kanë kaluar, nuk kanë mundur t’i zbehin aspak. Ishim dy “skuadra” hulumtuesish: njëra për kërkime në arkiva e biblioteka, e përbërë nga Dhimitër Shuteriqi, Jup Kastrati, Ali Xhiku  dhe, tjetra, për ekspeditë në terren, e përbërë nga etnografi Spiro Shkurti dhe dy dialektologë: Jorgji Gjinari dhe unë.

Ka qenë pranvera e vitit 1981 dhe, në atë stinë, Kalabria duket aq e bukur, saqë me të drejtë shumë vizitorë të huaj e kanë quajtur edhe Kalifornia e Italisë. Në të dy anët e lumit Krati,  Fusha e Sibarit me aromën dehëse të lulëzimit të agrumeve, të dhuron edhe  pamjen madhështore e tërheqëse të ngulimeve arbëreshe, në kodrina e rrahishte me ullishta e vreshta, që shkojnë varg deri tej në këmbët e Polinit, ku, gjithashtu, fshihen disa ngulime arbëreshe malore, si Plataçi, Çifti (Civita) e Kastërnexhi (Castroreggio).Të gjithë atyre që në shkollë kanë mësuar me librat e Shuteriqit për letërsinë arbëreshe, teksa ndjekin këto pamje u vijnë natyrshëm në mendje edhe vargjet e Milosaos: “Vreshtat in verdhullore…”.

Hotel “Imperiali” i Kozencës, ku ne flinim  dhe mblidheshim në mbrëmje mbas punës, ishte kthyer në një “Mekë” për arbëreshët dhe dashamirët e shumtë të shqiptarëve e të Shqipërisë, aq sa, siç do të thoshte me të qeshur poeti i njohur Karmelo Kandreva, për hir të Shuteriqit e të studiuesve që ishim me të,  arbëreshët i harruan grindjet dhe ndarjet partiore e klanore, duke u bashkuar në hollin e hotelit e duke dëgjuar me dashuri e respekt ato që rrefente ky “orakull i arbëreshësisë”.[ii]

Prof.Shuteriqi dhe prof.Jup Kastrati, krejt sy e veshë, teksa ndiqnin në Frasnitë “Vallen e artire çë nxinjën” dhe “Kalorësve të Skandërbekut”, me stilografët e tyre  në duar, mbanin shënim me vrull djaloshar  dhe dukej sikur bënin ndonjë garë stenografie, duke synuar të mos linin asgjë pa fiksuar e shënuar. Profesori, ashtu si në të gjitha ekspeditat e hulumtimet e tij në vende të ndryshme e në diasporat e tjera, tregonte interesim e kureshtje të pashuar për emrat e mbiemtonyrat e atyre që takonte në katundet arbëreshe. Kemi diskutuar disa herë gjatë asaj eksepdite për mbiemrat dhe pseudonimet e shkrimtarëve dhe studiuesve arbëreshë të Frasnitës e të Ejnaninës, që, me përjashtim të  Lluka Perrones, gati të gjithë shkruanin me pseudonimet tipike e kureshtare për ne, si Vorea Ujko (Domeniko Bellizi), Buzëdhelpri (Agostino Giordano), Leshkuqi (Francesco Pace) etj. Po në ato mjedise, kur u takuam me Antonio Grobin, një piktor i njohur frasnjot, Profesori thoshte se ai mbiemër mund të përqaset e të shihet në lidhje me fjalën “gropë” të shqipes dhe mendoj se kishte të drejtë. Kështu edhe  të një tjetri që quhej Papari dhe që gjithashtu mund të ketë lidhje zanafille me toponimin Papër; për mbiemrin Skura të një gjeometri që na e njohu Ndon Bellushi, që lidhet me Skurajt e Mirditës dhe për shumë të tjerë. Ashtu si Eqrem Çabej, edhe Shuteriqi kishte vlerësimin se etnonimet e patronimet arbëreshe janë me vlerë të madhe treguese të shqiptarësisë së arbëreshëve dhe se nuk ishte e rastit që ta jo vetëm i ruajtën emrat e të parëve, si p.sh.Jul Variboba, mbimri i të cilit, pa dyshim, na kujton Varibopine Myzeqesë; ashtu si  Damësi i Ungrës  (Lungro) na shpie pikërisht në anët e Tepelenës.  Në Shën-Beneditk Ullano, në shtëpinë e Rosalino Muzakios, sapo hymë, prej mbiemrit, po edhe prej pamjes së tij të hieshme e fisnike, prof. Dhimitri (me atë buzëqeshjen e tij sa miqësore, aq edhe të pëlqyeshme, do të thosha të madhërishme), duke e përqafuar i tha: “Këtu qenkemi në farefisin tonë, në pinjojt e derës së Muzakajve” dhe biseda rrodhi aq e këndshme e plot rrëfime të pikuara me faktime e data historike, që ai dinte t’i përafronte si moskush tjetër.

      Po flisnim, një mbrëmje,  për Biblioteknë Kozentine, ku grupi do të shkonte për hulumtime të nesërmen dhe, për habinë e të gjithë të pranishmëve, disa prej të cilëve kishin punuar jo me me ditë e javë, por edhe me muaj në atë Bibliotekë, Profesori u tregonte se dinte se në aksh raft e në aksh kthinë të saj ndodheshin  dorëshkrime ose botime të rralla të De Radës e të autorëve të tjerë arbëreshë.

Në Maqin e De Radës, ato ditë, u organizua edhe një tubim shkencor  me temën “Mbalë De Radën” (=mbi De Radën)  dhe aty, prof. Shuteriqi, në atë log burrash të shquar arbëreshë e kalabrezë, që mbushnin kishën ku është edhe varri i “Tatëmadhit të arbëreshëve” (Jeronim de Radës), ishte pa dyshim jo vetëm ai që tërhiqte vëmendjen me pamjen e tij aq madhështore, me beretën e llullën e tij mitike, por mbi të gjitha me ato që kumtoi për De Radën, si dhe për figurat e tjera të mëdha të letërsisë arbëreshe, si për Seremben, Santorin, Stratigoin dhe autorët e tjerë arbëreshë, që të gjithë bij të atyre atyre ngulimeve që ne i shtegtuam dhe i vizituam ato ditë të paharrueshme. Profesor Shuteriqi i ngazëlleu zemrat e  arbëreshëve, duke e mbajtur kumtesën e tij gati të gjithën në të folmen arbëreshe të Maqit, të cilën e njihte më mirë se të gjithë ne të tjerët.

Grupi nuk la vend pa kërkuar, në Bibliotekën “Filomena Faraco” të Vakaricit, në Bibliotekën e Ndon Bellushit në Frasnitë, në Qendrën e Studimeve Jonike të V.Selvaxhit në Vakaricë, si dhe në qendrat e revistave arbëreshe. Dhe, natyrisht, edhe frytet e atij udhëtimi studimor katërjavor nuk mund të mos ishin të suksesshme, prandaj edhe Akademia jonë e Shkencave që na kishte dërguar, do të kënaqej e do të bindej se çfarë ndodh kur në kërkimet në biblioteka e arkiva të vendeve të huaja dërgohen specialistë dhe hulumtues të vërtetë, sikundër ishte  Dh.S.Shuteriqi.

2.Mbas asaj ekspedite studimore tek arbëreshët, puna e parë që kam bërë ka qenë rileximi i kujdesshëm  i studimeve dhe botimeve të prof.Shuteriqit për letërsinë arbëreshe dhe, sa herë kam shkruar e folur për ligjërimet arbëreshe ose për dukuri të tjera të botës arbëreshe, dijet dhe vlerësimet e shprehura nga prof.Dhimitër Shuteriqi (në botime të veta[iii] ose në bashkëpunim me kolegun e mikun e tij të nderuar prof.Mahir Domin[iv])  kanë qenë dhe mbeten për mua si busulla në shtegtimet e larget.

Në vitin 1984, kur botova librin tim të parë “Shpirti i Arbrit rron” , prof.Shuteriqi ka qenë i pari të cilit ia dhurova dhe, ndërsa prisja me ndruajtje mendimin e tij, ai vetëm pak ditë mbas vizitës që kisha bërë në shtëpinë e tij, botoi në gazetën “Drita” një recension të gjerë  e shumë dashamirës, i cili ka qenë për mua një nxitje shumë e madhe për ta vazhduar punën në lëmin e kërkimeve rreth ligjërimeve e letërsisë arbëreshe. E kisha si peng  nderimi dhe prej tij buronte edhe dëshira ime që të dilja sot në këtë  foltore për t’i bashkuar vlerësimin tim dhe disa kujtime të miat, me kumtesat e kolegëve të nderuar që dëgjuam e që do t’i dëgjojmë në vazhdim.

Po lejohem, tani, të nyjëtoj edhe disa vlerësime më konkrete që lidhen me këtë pohim dhe e ftillëzojnë atë.

Së pari, kur flasim për letërsinë arbëreshe  të shek.XIX, me të cilën, në fakt, fillon  një rrymë (dhe frymë) e re në letërsinë shqiptare, që do të quhej Rilindje, Dh.Shuteriqit i takon merita se në studimet e veta dhe sidomos në shtjellimet dhe analizat e holla rreth poezisë së De Radës, pa, pohoi dhe përthekoi me argumente të plotvlershme se poeti i Maqit ishte një romantik evropian, i kishte  edhe formimin, po edhe frymëzimin të tillë, që, siç do ta thoshte më vonë Rexhep Qosja, ishin të orientuar nga romantizimi evropian. Kritika  dhe studiuesit më të autoritetshëm të letërisë shqiptare kanë vlerësuar dhe i janë referuar prof.Shuteriqit, i  cili në shtjellimet rreth “Milosaos” citon fjalët e vetë De Radës, që thotë se veprën  e shkroi “nën modelin”  poezisë frënge të asaj kohe. Mbi atë bazë, Shuteriqi shkon edhe më tej, duke shtuar se “me të drejtë “Skandërbegu i pafanë” është krahasuar me “Legjendën e shekujve” të V.Hygoit, edhe pse tema e saj kufizohet në një shekull të vetëm dhe në një popull të vetëm në shek.XV shqiptar”.[v] Në mbështetje të këtij vlerësimi e pohimi të prof. Shuteriqit, akademiku Rexhep Qosja do të shtonte se “një studim krahasimtar do të dëshmonte ndikimin jo vetëm të Shatobrianit, të Lamartinit dhe të Mysesë, në pjesën më të madhe të poetëve më të shquar romantikë arbëreshë”.[vi]

Dhe, në fakt, duke u mbështetur në konceptet e prof.Shuteriqit, natyrisht edhe duke u thelluar  në  dritën e tyre, në studimet historiko-letrare do të bëhej zotërues mendimi se (me fjalët e akademik Rexhep Qoses) “qoftë konteksti shoqëror kulturor, qoftë ndikimet e pësuara prej letërsisë italiane dhe letërsive të mëdha të Evropës Perëndimore, kanë bërë që romantizimi arbëresh të artikulojë më dukshëm se romantizimi i kolonive të tjera shqiptare, disa prej tipareve cilësuese tematike të romantizmit evropian.”[vii]

Së dyti, duhet të themi se, sot, kur përkujtojmë dhe kremtojmë 100-vjetorin e akad. Dhimitër S.Shuteriqit, bota e arbëreshëve të Italisë ka pësuar ndryshime të mëdha, që kanë në bazë shndërrimet e modernizimet e kohëve të reja, si dhe trysninë që vjen gjithandej prej globalizimit kulturor dhe, po të parafrazojmë vargun proverbial e aq madhështor të De Radës  “Lis jeta kish ndërruar,ujë të ri ndë dejtit”, nuk mund të mos shohim  se sot “uji i ri” është bukur shumë më i  vrullshëm se i vjetri. Kjo vlen tashmë edhe për vlerësimet, pohimet dhe përgjithësimet për letërsinë arbëreshe, për kulturën dhe ligjërimet e arbëreshëve të Italisë. Prej ngulimeve të vogla e dikur të mënjanuara dhe me rrezikun e  se “gjaku ynë është shprishet  dhe se gjuha jonë e birret”(De Rada), kanë dalë e po dalin  pohime të tjera, rrjedha të tjera mendimi e veprimi të ndryshme në mjediset arbëreshe, ndaj të cilave historianët e rinj të letërsisë duhet ta rrudhin ballin, duke shtuar e shtruar udhë të reja bashkëpunimi midis qendrave universitare të Shqipërisë, Kosovës e Maqedonisë  me letrarët dhe profesoratin e sotëm arbëresh të Italisë, sidomos me Universitetin e Kalabrisë, të Palermos, sidhe me katedrat e institutet albanologjike të Napolit, Romës etj. ku kanë vepruar  emra të njohur si A.Guzzetta e G.Gradilone dhe ku, mbas tyre e me kushte të tjera më të përparuara, dëgjohet zëri  i figurave të reja si Françesk Altimari ne Kozencë, Mateo Mandala në Palermo, Italo K.Fortino në Napoli, Elio Mirako në Romë etj.

Por, duke përfunduar, shpreh bindjen se nuk gabojmë aspak po të themi se, të gjithë sa janë (e jemi) këtu e në qendrat universitare e studimore të lartpërmendura, nëse dëshirojmë të bëjmë studime të vlefshme për letërisnë, kulturën dhe krejt botën arbëreshe, duhet ta nismim nga njohja, përfillja dhe vlerësimi i punës prej pionieri që ka bërë akademiku Dhimitër S.Shuteriqi, të cilin, nëse më lejohet , meqë po flasim  për arbëreshët e Italisë, do të thosha se ai meriton të quhet edhe “Tatëmadhi” i historisë së letërsisë arbëreshe dhe një nga burrat më të mëdhenj që ka nxjerrë Shqipëria në lëmin e  historisë së letërsisë  dhe të letrave shqipe.

Në figurën gjigande të akademikut Dhimitër S.Shuteriqi kombi shqiptar kishte gjetur njeriun që tërë jetën e tij të gjatë e shkriu për t’ia ndriçuar e pohuar vlerat historike, letrare, gjuhësore dhe përgjithësisht pasuritë etnokultuore, që foshkojnë e rrisin krenarinë kombëtare të çdo shqiptari.

Tiranë, 28 shtator 2015


[i]Shih: M.Shuteriqi,Një jetë në dashuri, Dituria, f.130.
[ii]Mblidheshin aty “ajka”e veprimtarëve dhe përfaqësuesve të kulturës arbëreshe, si Mario Bruneti  (eurodeputet dhe veprimtar i njohur), Damiano Gualiardi (deputet dhe figurë politike  Regjionit të Kalabrisë; studiues të vjetër e klerikë që kishin pasur rast të vizitonin Shqipërinë dhe që  e kishin njohur Profesorin e nderuar, si Emanule Giordano, Francesko Solano, Giuseppe Faraco e Antonio Bellushi;  drejtues të bashkive arbëreshe si Cesare Marini,  Nino Minishi, Damiano Bua dhe, madje, prej Kalabrisë së Epërme, në këtë “qokë” të madhe të takimeve me studiuesit shqiptarë  do të vinin edhe Vinçenzo Paçe, kryetar i bashkisë së Shënkollit Psipër (San Nicolo dell’Alto), edhe Aleksandër Kostantino nga Karfici (Carfizzi), si gjithmonë bashkë me veprimtaren e shquar të Garahës (Caraffa di Catanzaro) prof.Konçeta Mazzein dhe studiues e arsimtarë të tjerë të atyre anëve. Aty i kishim qysh në pikë të mëngjesit edhe poetin Karmell Kandrevën, i gatshëm që me makinën e tij ta shoqëronte Profesorin e grupin  e tij për të bërë kërkime në bibliotekat komunale dhe private; aty  vinte, pa asnjë mungesë a vonesë, Rosalino Musachio me “çetën“ e Shën-Benediktjotëve, të përbërë nga këngëtarët Alfio Moça, Camilo Mosciaro, studiuesi Italo Elmo dhe sa  e sa të tjerë,  të cilët në rrjedhë të moteve kanë treguar sa shumë i duan Shqipërinë e shqiptarët. Aty ishte, ditë për ditë e mbrëmje për mbrëmje, edhe Françesko  Altimari, aso kohe ende djalë i ri, por me treguesit e shenjat e studiuesit që e dinte se ku do ta shpinte ajo udhë e studimit të gjuhës e të letërsisë arbëreshe.
[iii]Shih: Dh.S.Shuteriqi,Skënderbeu në poezinë arbëreshe të Italisë, në librin “Nëpër shekujt letrarë”,Tiranë,1973, f.5-54.
[iv]Shih: GA, Historia e letërsisë shqipe, Kapitulli IIi-VII Letërsia arbëreshe në shekullin XIX, Tiranë, 1985, f.43-202.
[v]Shih: Dh.S.Shuteriqi, Nëpër shekujt letrarë, Naim Frashëri, Tiranë,1973,f.155.
[vi]Shih:R.Qosja, Prej tipologjisë deri te periodizimi, Prishtinë,1979, f.141, shënimi (footnote) nr.19.
[vii]Shih: R.Qosja,  Prej tipologjisë deri te periodizimi, Prishtinë,1979, f.141

Macedonia: US must intervene in growing crisis or suffer the dangerous consequences

Some 14 years after the signing of the Ohrid peace deal that signaled a truce between warring Macedonians and the country’s Albanian minority, Macedonia is quickly spiraling into a deep political crisis that could lead to renewed ethnic conflict in the region. The crisis could spread rapidly into the neighboring countries of Serbia, Kosovo, Albania and Bulgaria, with devastating consequences for the entire region. Tens of billion of dollars that were invested to ensure stability and the rule of law in the Balkans, along with countless lives, would then go up in smoke.

Click here to read the full story on Fox News 

Një interpretim i shkëlyer i Mehdi Malkajt në monodramën “Marr guximin”

Dje në mbrëmje, bashkë me time shoqe, Leonorën, ishim në shfaqje dhe pamë me shumë kënaqësi monodramën “Marr guximin”, interpretuar aq mjeshtërisht nga Mehdi Malkaj.


Mehdi Malkajn e kam njohur qysh kur ka qenë student në Akademinë e Arteve, në degën e dramës dhe e kam ndjekur shpesh në shfaqjet teatrore dhe në disa filma ku ai ka interpretuar, duke shfaqur talentin e tij të rrallë për role karakteresh dhe kryesisht të tipave tragjikomikë. I tillë është edhe personazhi i monodramës “Marr guximin”, që u rishfaq këto ditë në Tiranë.

“Marr guximin” do të thotë se një njeri i thjeshtë e i zakonshëm “merr guximin” për të sjellë zërin e brendshëm të çdo njeriu, merr guximin të vijë ndryshe, me një gjuhë të thjeshtë, të “kripur” me frazeologjizma popullore dhe me lojëra fjalësh shumë të qëlluara, ndonjëherë edhe me fjalëkrijime origjinale, si p.sh. interpordhacar, vërëhapës etj. Mehdi Malkaj  me monologun e tij tregon për të gjithë se çfarë do të thotë  të jetosh në një vend paradoksesh. Një personazh anonim, i cili ngrihet për të ndezur një llampë, që fiket pak para shfaqjes, e sheh veten për herë të parë në skenë. Po për çfarë tjetër e merr guximin Artisti i merituar. Këtë ai edhe e thotë vetë shumë qartë që të vë në mendime të thella:

 ” Marr guximin të them gjëra që i themi të gjithë, dhe me njëri-tjetrin, po nuk i themi dot hapur.”


“Marr guximin” nuk flet për një periudhë kohe të caktuar. Ajo monodramë flet për të shkuarën, për të tanishmen dhe, me trishtim të ligjshëm, na paralajmëron se ka rrezik që e tillë të jetë edhe e ardhshmja.

Vepra ka si qëllim të analizojë marrëdhëniet e njeriut me veten e tij dhe me ata që e rrethojnë. Ky personazh jep një mesazh për gjithësecilin, pohon me thjeshtësi e çiltërsi, por edhe me nëntekst therës që të mbetet në mendje si peng shqetësues.

Shikuesit qeshin, por e qeshura nuk është thjesht punë humori, është një e qeshur me të ngjeshur, një  e qeshur  e këndshme, por edhe  e hidhur, ashtu si ilaçet që sa më të hidhura, aq më të efektshme janë.

Sa mirë do të ishte që atë monodramë ta shihnin të gjithë shqiptarët, sidomos shtresat e epërme të shtetarëve, politikanëve dhe krejt asaj zogorie njerëzish të veshur me pushtetin e karrigeve të korrupsionit, sepse me siguri, breshëria e fjalëve të mprehta të autorit Vangjel Kozma, të interpretuara aq mjeshtërisht nga Artisti  i merituar Mehdi Malkaj do t’u dukeshin si plumba vrastarë që godasin veset dhe plagët e rënda të shoqërisë shqiptare të djeshme dhe të sotme.

Problemet me shkrimin e gjuhës shqipe – në emisionin ‘Ditë e re’ në Ora News TV

Sot fola në Emisionin “Ditë e re” te Ora  News, të drejtuar nga Edvin Peçi dhe Stela Kotri.

E fillova bisedën me parafrazmin e një  këngë shkodrane,që thotë : “Ke me u pendue, por atëherë ka me kenë vonë ” dhe  me këtë doja të  theksoja shqetësimin tim dhe mendimin se do të pendohemi për qëndrimin e padrejtë e pakujdesitë ndaj gjuhës shqipe, por, kur të  na vijnë mendtë, me siguri, do të  jetë vonë.

Jam në dijeni dhe, natyrisht, edhe i shqetësuar për rezultatet jo të mira, madje dukshëm të këqija, të nivelit të shqipes e të  shkruarit në shkollat tona. Vlerësimi kombëtar i bërë nga ‘Agjencia kombëtare e provimeve’ te klasat e treta dhe të pesta, ku ka rezultuar se 24.1 për qind e nxënësve në klasë të tretë nuk kanë shkruar asgjë, kur u është kërkuar një ese; aty thuhet se 27 për qind e nxënësve nuk dinë t’i shkruajnë numërorët e thënë me fjalë dhe anasjelltas.


“Nxënësit e klasës së pestë që nuk shkruajnë nje ese janë në masën gati 34%, pra ka një rritje të tyre. Ndërsa ata që nuk dinë të shkruajnë numërorët janë 32 %, edhe këtu me rritje.”


Shqetësimi im është jo vetëm për atë që ndodh në shkollë në punët me shkrim të nxënësve, por më tepër nga ajo që bëjmë keq ose që nuk e bëjmë ashtu si duhet në pjesën e epërme, në strukturat drejtuese të shkollave e të institucioneve botuese. Pra, më shumë se rezultatet e nxënësve, që sigurisht më brengos situata e sotme, më shqetëson e më mbush me zemërim, madje me mllef të ligjshëm, ajo që është bërë këto vitet e fundit nga Ministria e Arsimit, nga Shteti dhe isntitucionet e varura (ose të lejuara) prej tij ndaj gjuhës shqipe. Ka shkruar një nga kolegët e mi, prof.  Emil Lafe, për “mungesën e disiplinës së shtetit” dhe unë e kam mbështetur atë ide dhe po e përsëris edhe sot:


Shteti nuk e ka treguar kujdesin e duhur ndaj gjuhës së shkruar, ndaj gjuhës letrare shqipe të njësuar kombëtare. Nuk jemi askund afër asaj situate që kemi pasur disa vjet më parë. Kur nuk kishim mjetet e sotme, jo më kompjutera e telefona modernë,  por as makina shkrimi nuk kishim, por botimet shkollore kishin gjuhë të kujdesur mirë; gazetaria ishte ajo që dihet, por gjuha e gazetave dhe e botimeve zyrtare ka qenë e mirë, sepse edhe kujdesi ka qenë në shkallë të lartë. Korrektori gjuhësor i “Zërit të Popullit” nuk lejonte gabime gjuhësore as te drejtuesit më të lartë të Partisë e të Shtetit; ata e shkruanin pllani, ai ua ndreqte si duhet: plani; dikush thoshte aturenë dialektin e Gjirokastrës, ai ua kthente në shqipen e njësuar: atyre.

Po edhe gjuhësia shqiptare ka pasur autoritetin e peshën e duhur në jetën e shoqërisë, njerëzit shqetësoheshin dhe ruheshin nga gabimet në të shkruar. Instituti i Gjuhësisë kishte edhe shërbimin e ”Këshillimeve gjuhësore” dhe çdo ditë në telefonin 2509 përgjigjej një nëpunës roje, specialist i gjuhësisë, për të gjitha pyetjet që bëheshin nga njerëz të ndryshëm. 

Dhe, meqë po flasim edhe për gabimet e nxënësve te numërorët, një herë kur isha unë roje dite në atë shërbim, dikush nga Elbasani pyeti: -Si duhet shkruar: numër-numuri apo numër-numri? I shpjegova se duhej: numër-numri si emër-emri, por ai m’u kthye me rrëmbim se formën “numur” e kishte parë të shkruar në gazetë. Kjo do të thotë se fjala e shkruar në botimet zyrtare dhe në gazeta e revista, për njerëzit e zakonshëm meret si e mirëqenë, prandaj ato duhet të jenë pa gabime drejtshkrimore, pa fjalë të huaja të panevojshme etj. 

E tillë, e kujdesur dhe pa gabime duhe të jetë edhe gjuha e gazetarisë së folur. Kur folësja është e bukur dhe flet bukur, gjuha e saj ndikon më shumë dhe duket edhe më e bukur.

Theksova se fjala “ese” dhe ndonjë nga librat me titullin “Si të shkruajmë ese”, ndonëse janë në duart e nxënësve  e të këshilluar si “themelorë” nuk u mësojnë ndonjë gjë të mire atyre. Madje, theksova se, shkrimtarët tanë më të mirë, që nga më i madhi, Ismail Kadareja,  Dritero Agolli, Martin Camaj etj. as që e kanë ditur termin ese, por kanë ditur rregullat e thjeshta të atij që quhej “hartim” dhe aty duhej tema, pikat e planit që do të hartoheshin dhe kjo ishte më e vlefshme. Por, natyrisht, ka edhe botime shumë të bukura e që mund t’u vlejnë nxënësve si p.sh.”Arti i të shkruarit”, një librush shumë i bukur i shkrimtarit Sulejman Mato. Atij ,po, i bëj verësime e lëvdata të merituara.

Kam pritur të realizohet edhe premtimi i Kryeminsistrit Rama për vendosjen e figurës së korrektorit letrar në të gjithë praktikën shkrimore dhe botuese të Shtetit, ashtu si e parakupton edhe VKM-ja e vitit 1974 për zbatimin e drejtshkrimit të njësuar në të gjithë praktikën shkrimore dhe botuese të Republikës së Shqipërisë.

Kam shpresë, megjithatë, se nuk ka shteruar krejt dashuria dhe kujdesi për shqipen, si palca e kombit tonë. Shpesh më drejtohen me pyetje disa burra të shquar, si p.sh.Prof.Dr. Basil Schader nga Zvicra, njohës i shqipes, përkthyes i letërsisë shqipe në gjermanisht dhe autor librash për mësimin e shqipes nga shqiptarët e Zvicrës. Ai, p.sh. më pyeste një ditë si duhet shkruar mbas presjes në fillim të letrave,me shkronjë të vogël sikundër këshillon Drejtshkrimi,apo me të madhe, sikundër e thyejnë normën shqesh edhe në shkresat zyrtare. Po ashtu, kolegu dhe miku im, Prof. Dr. Anesti Kodili, akademik e kardiolog i shquar, i cili shpesh më pyet për hollësi drejtshkrimore, sepse dëshiron të jetë në përputhje me rregullat. Kam përmendur edhe herë të tjera ish-Presidentin Alfred Moisiu, i cili nga shtypshkronja ku interesohej për botimin e “Kujtimeve” më telefononte për të sqaruar probleme të lidhura me shkurtimet e shkurtesat e tipit SHBA-së apo SHBA-ve etj. Pra, ata interesohen dhe nuk ia lejojnë vetes të bien në gabime e kundër normave të shqipes së njësuar.

Kështu duhet të veprojmë të gjithë sa jemi, duke e ngritur lart autoritetin dhe vlerësimin e gjuhës shqipe si tipar themelor i përbashkësisë së kombit tonë shqiptar.

Kombin e kemi ende të ndarë në disa shtete, gjuha shqipe e njësuar na bashkon dhe na lidh shpirtërisht e kulturorisht të gjithëve sa jemi: shqiptar të Republikës së Shqipërisë, të Kosovës, të trojeve shqiptare në Maqedoni, në Mal të Zi dhe në diasporat e hershme e të reja të shqiptarëve në Botë.

Romani “Unaza e virgjëreshës”: Një rrugëtim mjeshtëror në traditat dhe zakonet e veriut të Shqipërisë

Ndue Dedaj është një nga autorët më prodhimtarë të letërsisë së sotme: poet, shkrimtar dhe studiues e analist i mirënjohur nga Mirdita. Emri i tij është nga më të shpeshët në faqet e gazetave dhe revistave kulturore. Ka botuar shumë artikuj e studime qysh në vitet ’70, ndërsa në vitin 1998 ka botuar librin e tij të parë me titull “Ajsbergu i Hanes”. Në vijim, ka botuar librat  “Toka e katedraleve” (1999 dhe ribotim me rivështrime e pasurime me 2006), monografinë “Kanuni mes kuptimit dhe keqkuptimit”(2010), disa vëllime me vjersha dhe, këto ditë, doli nga shtypi romani i tij “Unaza e virgjëreshës”, një libër prej 372 faqesh, kushtuar një teme sa interesante e tërheqëse, aq edhe të lidhur me palcën e dokeve e traditave të Shqiperise veriore e sidomos te Mirditës, ku ka qenë deri vonë edhe zakoni i vajzave virgjëresha, të pamartuara e të përkushtuara mbajtjes gjallë të familjeve në mungesë të meshkujve.

Romani është shkruar bukur, me njohje të thellë jo vetëm të tematikës së trajtuar në të, por edhe me prurje të një pasurie të madhe fjalësh e frazeologjizmash  aq mbresëlënëse e funksionale nga e folmja e Mirditës.

I urojmë suksese autorit dhe i ftojmë lexuesit ta marrin këtë roman të ri, duke qenë të bindur se do të gjejnë në të jo vetëm rrëfim kureshtar e befasues, po edhe gërshetim mjeshtëror të subjektit me thurjen ligjërimore, ashtu si e ka zakon autori Ndue Dedaj.


Përurimi i romanit “Përtej mjegullës ka dritë” i shkrimtarit Isa Alibali

‘Përtej mjegullës ka dritë’
Sot në sallën e Akademisë sonë të Shkencave, shkrimtari  Isa Alibali përuroi romanin e tij të ri “Përtej mjegullës ka dritë”. Përurimi ishte organizuar në një mënyrë tërheqëse dhe të atillë që të pranishmit, edhe ata që ende nuk e kanë lexuar librin, morën mjaft përshtypje e përfyturime interesante nga sa u paraqit në kumtimet e rastit nga zotërinjtë Andrea Zisi, Ded Shkurti dhe Jak Luka, si dhe nga leximi mjeshtëror i disa pjesëve të zgjedhura të romanit nga aktorja dhe këngëtarja e shquar Justina Aliaj.


Me Artisten e Popullit Tinka Kurti
Kishin ardhur në përurim shumë njerëz, shumica shkodranë, miq e dashamirë të autorit, familjarë të derës së madhe e të shquar shkodrane të Alibalajve, studiues dhe artistë shkodranë, si Artistja e Popullit Tinka Kurti, pranë së cilës pata nderin e kënaqësinë të isha ulur në radhën e parë; punonjës të organeve të shtypit e të televizioneve  të ndryshme, që kanë njohje, respekt e vlerësim për punën e frytshme e ndihmesat e vyera që z. Isa Alibali ka dhënë në fushën e arsimit, të kulturës dhe të letërsisë.

I diplomuar në degën Gjuhë-Letërsi, në vitin 1960, ka punuar 3 vjet në Mirditë dhe ka qenë drejtori i parë i Gjimnazit të Rrëshenit, pastaj, ka qenë inspektor në seksionin e arsimit e të kulturës në Shkodër dhe në vitin 1965 kryeinspektor i kulturës në atë seksion. Nga mesi i vitit 1967 e deri në fund të vitit 1982, ishte drejtor i Teatrit “Migjeni”, me një ndërprerje trevjeçare, si drejtor i Shtëpisë së Kulturës dhe të Krijimtarisë Popullore (1969-72). Pastaj ka qenë drejtor i Shkollës së mesme artistike “Prenkë Jakova” dhe tre vjetët e fundit, deri në daljen në pension më 1991, ka punuar si mësues letërsie në shkollën e mesme të përgjithshme “Jordan Misja”.

Kohët e fundit z.Isa Alibali jeton në Tiranë dhe, krahas punës së tij si shkrimtar dhe autor i shumë librave studimorë e prozë artistike, është edhe një nga veprimtarët më të gjallë të Shoqatës “Shkodra”.  

Njeri me kulturë e dije të shumta, po edhe me rreth shoqëror e miqësor të gjerë, Isa Albali  pëfraqëson intelektualin që mbron virtytet e traditat më të mira të Shkodrës dhe është, pa dyshm, një emër i rëndësishëm në yjësinë e shkodranëve me të cilët krenohet qyteti dhe krejt krahina jonë. Ai është autor i librit “Në Shkodër të gjithë këndojnë”, të cilin e shfletoj shpesh me ëndjen e përmallimin që na shkakton përmendja dhe gdhendja  e bukur e disa prej këngëtarëve dhe artistëve të paharrueshëm të muzikës shkodrane.

Vite më parë kisha lexuar librin e tij “Si e njoha Mirditën”,  ku shprehet dashuria e autorit për Mirditën e mirditorët, duke vlerësuar figurat e vlerat e krahinës dhe bijve të saj të shquar, një libër i është shkruar thjeshtë, ku ai  rrëfen kujtime, por edhe shpreh vlerësime e pohime me vlerë etnokulturore. Libri është një homazh i bukur për Mirditën, por edhe për ata dhjetëra e,ndoshta, më se  njëqind, mësues jomirditorë, pjesa më e madhe e të cilëve shkodranë, që vitet më të bukura të rinisë së tyre i  kaluan në punën për arsimimin e një zone të vështirë, siç ishte Mirdita e asaj kohe, e që Mirdita u është mirënjohëse për jetë e i konsideron si bij të saj. Për tre vjet, aq sa qëndroi gjithsejt në Mirditë e aq më tepër duke u transferuar çdo vit në një qytet të ndryshëm (Shpal-Rubik-Rrëshen) Isa Alibali ka arritur të mbledhë aq shumë kujtime, të hyjë aq thellë në jetën e botën e mirditorëve, të lidhet aq shumë me ta e t’i dojë aq shumë, sa edhe pas 50 vjetësh ai ka mbetur i lidhur ngusht me ta, i kujton dhe nuk mungon asnjëherë në përvjetorët e gjimnazit të Rreshenit, ku ai ishte drejtori i parë.
Kam lexuar edhe librin tjetër të Isa Alibalit   me titull  “Rrënjë dashurie”, që ka si nëntitull  “ Shkodranët për Kosovën”, ku ai, në të vërtet, tregon se  lidhjet e Shkodrës e të shkodranëve me Kosovën kanë  qenë të afërta në shumë drejtime. Aty, autori ka trajtuar bashkëpunimin e Shkodrës me Kosovën dhe ka paraqitur një idenë e rëndësishme, të cilën ai e shpreh kështu: “Kur themi “Kosova”, mendja na shkon te pushtimi, ndarja, dhuna, vrasjet, përgjakjet  etj., që ka kaluar populli shqiptar i Kosovës. Por shpesh herë harrojmë se kjo pjesë e popullit shqiptar të ndarë, ka bërë edhe jetën e vet shpirtërore, ka kënduar dhe ka krijuar këngë, ka bërë dasma, ka nxjerrë figura të shquara të të gjitha fushave të jetës etj. Prandaj, ditën e Pavarësisë së Kosovës, më 17 shkurt 2008, më lindi dëshira që të trajtoj në një libër lidhjet e Shkodrës me Kosovën në fushën e artit, kulturës e arsimit dhe ndikimin reciprok të tyre, duke nxjerrë një ide të rëndësishme se jemi një popull, një komb, kemi të njëjtën gjuhë, të njëjtat tradita, etj., prandaj mendoj se duhet të punojmë të gjithë që të ecim drejt bashkimit të dy shteteve tanë, duke vënë theksin te lidhjet tona shpirtërore në radhë të parë”.

Sot, sapo morëm librin e tij më të ri, romanin “Përtej mjegullës ka dritë”, të cilin, natyrisht, do ta lexojmë më ëndjen që i takon veprës së një shkrimarit, që e kam mik dhe e respektoj shumë, por edhe me kureshtjen e madhe që na ngjallën referimet e ligjëruesve dhe, sidomos, leximi mjeshtëror dhe aq mbresëlënës i aktores e këngëtares Justina Aliaj.

Tiranë, 31 janar 2015