Të miratohet ligji për gjuhën shqipe, jemi ende me VKM të vitit 1974 ( marrë nga SOT NEWS )

Këshilli Ndërakademik për Gjuhën Shqipe në muajin dhjetor duhej të kishte zhvilluar mbledhjen e radhës për diskutimin e çështjeve të tjera, që kanë lidhje me gjuhën shqipen, por kjo mbledhje duket se nuk do të bëhet këtë vit. Me një aktivitet që ka vite që ka zhvilluar Këshilli Ndërakademik për Gjuhën Shqipe, si një bashkëpunim mes akademikëve dhe gjuhëtarëve nga Shqipëria dhe Kosova, deri më tani ka zhvilluar disa takime dhe ka pasur jo pak diskutime, të cilat kanë sjellë dhe përplasje mes gjuhëtarëve të ndryshëm.

Por për mbledhjen e fundit që pritet të bëhet vitin që vjen, akademikët dhe gjuhëtarët pohojnë se do të trajtohen dy çështje të tjera të rëndësishme. Këto kanë të bëjnë me problemet e gjuhës shqipe në shtyp dhe në administratë, si dhe fjalët e huaja. Akademiku dhe gjuhëtari Gjovalin Shkurtaj bën të ditur se grupet e punës e kanë dorëzuar materialin pranë KNGJSH prej kohësh, por ende nuk ka pasur një thirrje për mbledhje.

 “Grupet e punës kanë dorëzuar materialin në KNGJSH, por nuk është bërë mbledhja. Deri tani nuk jemi thirrur, besoj se ajo do të bëhet vitin tjetër. Këtë herë do të jenë në diskutim gjuha shqipe në shtyp dhe administratë dhe si ndikojnë fjalët e huaja në gjuhën shqipe, terminologjia, rreptësia”, pohon akademiku Shkurtaj. Por vërejtjet e akademikut të njohur këtë herë janë dhe për një ligj, që duhet për gjuhën shqipe.

Lexoni artikullin e plote tek Agjencia e Lajmeve ‘Sot News’: http://www.sot.com.al/kultura/akademik%C3%ABt-t%C3%AB-miratohet-ligji-p%C3%ABr-gjuh%C3%ABn-shqipe-jemi-ende-me-vkm-t%C3%AB-vitit-1974#sthash.sLMU3JXa.dpuf

Shpëtimi sekret: Historia e pathënë e infermiereve dhe mjekëve Amerikanë në prapavijat naziste (…në Shqiperi 1943)

Një histori e vërtetë, e panjohur deri në 2011, kur autorja e librit intervistoi një nga të mbijetuarit e fundit të një grupi infermieresh dhe doktorësh Amerikanë të cilët, në vitin 1943, u detyruan te ulin avionin e tyre në Shqipëri. Libri tregon peripecitë e ndryshme që kaluan, por edhe ndihmën e Shqiptarëve që nuk lejuan që ky grup të binte në dorën e nazistëve. Ja vlen që ta lexoni ! (affiliate link)

Revista “Studime Filologjike” tribunë e mendimit shkencor Albanologjik

nga Gjovalin Shkurtaj

Tubimi i sotëm, me temën që i kushtohet 50-vjetorit të daljes së numrit të parë të revistës SF, përtej (dhe krahas) pohimit të rëndësisë dhe vlerave që ka pasur në vite kjo revistë, si tribunë e mendimit shkencor albanologjik, ka edhe rethanën që, pikërisht domosdoshmëria për të faktuar me objektivitet se si e mbajmë mend dhe sa kemi përfituar prej këtij organi shkencor, na shtyn të biem në pohime të njëjta ose, në mos tjetër,të ngjashme e të atilla që shkojnë sipas një metafore të bukur, që u përdor edhe nga parafolësit: Jani Thomai e quajti revistën “shkollë gjuhësore”, që shkon në të njëjtën hulli me “tribunën” që po  përdor unë dhe,natyrisht me krejt qerthullin e fjalëve miradijepohuese e përlëvduese që po i  blatohen sot në kumtesat tona.


Bashkohem, pra, me cilësimin e SF-së si “shkollë gjuhësore” dhe shtoj se asaj reviste i takon t’ia themi me gojën plot cilësimin si organ dorëmbarë e frymëgjatë, si tribunë e mendimit shkencor, e ideuar dhe e drejtuar nga burra të mëdhenj (po përmend emrat e anëtarëve të redaksisë së numrit të parë: Androkli Kostallari(kryeredaktor), Dhimitër Shuteriqi, Eqrem Çabej, Koço Bihiku, Mahir Domi (Zv/Kryeredaktor), Spiro Floqi, Shaban Demiraj, Zihni Sako), të cilët ndiqnin hullinë e mbarë të BISH dhe BUSHT,SSHSH, por që,  duke ia zgjeruar hapësirat albanologjisë, shpejt, ia dolën që revista SF të merrte pamjen e vet të veçantë, duke u klyzuar e zhvilluar si një tribunë albanologjike më vete dhe do të ecte duke u rritur, numër pas numri e vit pas viti, ashtu siç fiskajohet e lartësohet pilashnjoku i ri në trungun me rrënjë të forta.

SF, ka filluar të dalë më 1964 dhe, po të përdorja një togfjalësh të sistemit të numërimit të malësorëve të Mbishkodrës sime, i bie që, plot pesëdhet pa dy vjet më parë, kam nisur ta blej, ta lexoj e ta koleksionoj në raftin tim…

Dhe, vijmë kështu, tek pika më e rëndësishme që i takon SF-së në jubileun e saj të 50-të: seriozitetidhe kujdesi që tregonin drejtuesit dhe anëtarët e Redaksisë për afrimin e autorëve që të shkruanin në revistë, po, mbi të gjitha, për shqyrtimin e kujdesshëm e me përgjegjësi të artikujve a ndihmesave që pranoheshin për t’u botuar në faqet e SF-së. Jo vetëm nga diskutimi i punimit tim të parë, që i takon pranverës së vitit 1967, po edhe i të gjithë artikujve, recensioneve,qoftë edhe kronikave a nekrologjive, që kam  botuar aty në rrjedhë të viteve e,sidomos nga shtatori i vitit 1967 deri në maj të vitit 1990, kur kam qenë punonjës efektiv i IGJL-së, e ndiej si detyrë morale të theksoj se anëtarët e Redaksisë dhe oponentët që caktoheshin për t’i vlerësuar me shkrim e zyrtarisht artikujt, kanë pasur jo vetëm përkushtimin e seriozitetin më të lartë në punë, po edhe meritojnë të vlerësohen si editorë të lëvdueshëm e themelvëns së një tradite të të shkruarit me kujdes,me akribi e me zbatim të kërkesave të larta të hartimit e botimit shkencor.

Revista SF ka qenë në vite, organi ku janë botuar jo vetëm artikuj e kumtesa nga fusha e dialektologjisë, po edhe skica e monografi të plota dialektologjike derisa do të themelohej seria “Dialektologjia shqiptare” (në vitin 1971), duke ushqyer kështu jo vetëm studiuesit e interesuar mirëfilli për gjuhësinë , po edhe  masën e gjerë    arsimtarëve anëmbanë Shqipërisë, madje edhe më gjerë, aq sa mund të mbërrinin në atë kohë botimet shqiptare, sidomos në Kosovë, në Maqedoni e në Mal të Zi dhe në diasporën arbëreshe. Po përmend se aty në përmasat dhe hapësirat që i takonin dialektologjisë si njëra nga disiplinat a pjesët e IGJL-s (herë si pjesë e sektorit të gramatikës, herë (për një farë kohe) si sektor më vete),    janë botuar studime dhe artikuj për dialektet dhe të folmet e shqipes nga studiues specialistë të IGJS-së, si J.Gjinari, M.Totoni, M. Çeliku, B.Beci, Gj.Shkurtaj, Xh.Gosturani,V.Milkani etj.; po edhe nga të tjerë, bashkëpunëtorë të jashtëm, si: Q.Haxhihasani, F.Luli, H.Xhaferri, F. Mehmeti etj., janë botuar artikuj e ndihmesa të studiuesve nga Kosova, si: I.Ajeti, L.Mulaku, R.Ismajli, si edhe nga diaspora arbëreshe (F.Solano, F.Altimari, A.Guzzetta), duke zbatuar kurdoherë edhe një strategji të caktuar,që revista të kishte përfshirje sa më të gjerë kombëtare.

Nxjerrja  në formë elektronike e bibliografisë së artikujve dhe studimeve të botuara në revistën SF, punë që e kishte kryer në vite me zell e përkushtim të lëvdueshëm i ndjeri Palok Daka, na jep mundësinë të shohim se kush, kur dhe çfarë kanë shkruar në lëmin e dialektologjisë. Kjo punë shumë e mirë e bërë në vitet e fundit nga IGJL-ja, prej së cilës, edhe për të hartuar këtë kumtesë, përfitova shumë dhe nuk pata më nevojë t’i rishkruaj titujt që më duheshin, por i mora me “copy-past”,  më solli në mendje një propozim, i cili ndoshta edhe mund të jetë në mendjen e drejtuesve të IGJL-s: në pamundësi për t’i ribotuar në letër të gjithë numrat e SF-së, do të ishte mirë të bëhet dixhitalizimi i tyre dhe vënia në përdorim me CD ose në botim “On-line”, sikundër ka bërë, p.sh.Universiteti i Kalabrisë me revistën “Zjarri” dhe me botime të tjera të rralla, por të kërkuara e të domosdoshme për studiuesit e rinj.

Nga kalimi “diagonal” i shkrimeve në SF për dialektet dhe të folmet e shqipes, si edhe për marrëdhëniet gjuhë standard-dialekt si një nga pjesët e rëndësishme  të sociolinguistikës, del se ndihmesa e dialektologëve të IGJL-së dhe e bashkëpunëtorëve të jashtëm që kanë botuar në faqet e kësaj reviste ka qenë e rendësishme dhe me vlera, jo vetëm për atë kohë, po edhe për kohën tonë, porse ato shkrime tashmë janë të pagjendshme, janë të pakët studiuesit e rinj që mund t’i kenë në dorë e t’i shfrytëzojnë. Edhe koleksionet në bibliotekat kryesore të kryeqytetit e të qyteteve të mëdha nuk i kanë të gjithë numrat, ose i kanë, por, shpesh, janë të dëmtuara dhe mungojnë pikërisht artikujt e rëndësishëm të fushës sonë. Hera e mbarë e përkujtimit të 50-vjetorit të SF-së e pruri që, në këtë kumtesë, ashtu si kolegët e tjerë për fushat përkatëse, të nxjerr edhe një “inventar” të plotë të titujve të skicave, monografive, artikujve, recensioneve dhe kronikave ku flitet për dialektet dhe të folmet ose për ekspeditat dialektologjike. Mund të pohoj me gojën plot se ato, përveç vlerave si studime të mirëfillëta, kanë edhe vlerën e modeleve të të shkruarit.

Dhëntë Zoti që, një ditë, sikundër e shpreha, ato edhe të dixhitalizohen e të vihen në shërbim të studiuesve dhe studentëve. Sidomos të studentëve, të cilët, për hir të së vëtetës, në faqet e studimeve filologjike, jo vetëm për dialektologjinë, mund të gjejnë shumëçka të vlefshme, do të thosha edhe të domosdoshme, për formimin e tyre filologjik e alabanologjik që gjakojmë t’u japim.

Pasqyra bibliografike e shkrimeve për dialektet në faqet e revistës SF:

Së pari, përmendim se, në rrjedhë të viteve, deri sa do të fillointe botimi i serisë “Dialektologjia  Shqiptare”, po edhe mbas saj, në faqet e Revistës SF janë botuar skica e monografi dialektologjike për një numër të folmesh të shqipes, si:

Menella Totoni, E folmja e Bregdetit të Poshtëm I ,SF,1964/1, f. 129.
Menella Totoni, E folmja e Bregdetit të Poshtëm II, ,SF,1964/2,, f. 121.
Jorgji Gjinari, Vëzhgime mbi të folme të Krujës dhe Malësisë së Krujës I,SF, 1964/3, f. 91.
Emil Lafe, E folmja e Nikaj-Merturit ,SF,1964/3, f. 107.
Jorgji Gjinari, Vëzhgime mbi të folme të Krujës dhe Malësisë së Krujës II , SF,1964/4 f. 117.
Bahri Beci, E folmja e Reç-e-Dardhës së Dibrës I ,SF,1964/4, f. 135.
Mahir Domi & Dhimitër S. Shuteriqi, Një vështrim mbi të folmen shqipe të Mandricës ,SF, 1965/2, f. 103.
Dhimitër S. Shuteriqi, Fjalorth i të folmes shqipe të fshatit Mandricë (Bullgari) ,SF,1965/2, f. 153.
Menella Totoni, Vëzhgime për të folmen e Muzinës,SF, 1965/3, , f. 101.
Mehmet I. Çeliku, Vëzhgime mbi të folmen e krahinës së Peqinit , SF,1965/4, f. 91.
Menella Totoni, Vëzhgime rreth të folmes së qytetit të Gjirokastrës ,SF,1966/1, f. 77.
Mehmet Çeliku, Vëzhgime mbi të folmen e Kërrabës I ,SF,1966/1, f. 119.
Mehmet Çeliku, Vëzhgime mbi të folmen e Kërrabës II ,SF,1966/3, f. 99.
Gjovalin Shkurtaj, E folmja e Kastratit I ,SF,1967/2, , f. 35.
Gjovalin Shkurtaj, E folmja e Kastratit II ,SF,1967/3, f. 47.
Vaskë Milkani, E folmja e Bulgarecit, SF,1971/4, f. 163
Gjovalin Shkurtaj, Vëzhgime rreth të folmeve të banorëve të Bregut të Matës, ishullit të Lezhës dhe ishullit të Shëngjinit,SF, 1972/2, f. 81.
Bahri Beci, E folmja e Grykës së Madhe të Dibrës ,SF,1972/3, f. 85.
Fran Luli, E folmja e Postrripës , SF,1974/3, , f. 67.
Frano Luli, E folmja e Postribës II ,SF, 1975/1, f. 79
Gjovalin Shkurtaj, Shënime për të folmen arbëreshe të San Marcanos ,SF,1979/4, f. 113.
Gjovalin Shkurtaj, Disa veçori të të folmeve shqipe në Mal të Zi ,SF,1982/1, f. 179.
Elsa Maria Muzakio, Shënime në sistemin fonetik të së folmes arbëreshe të Portokanones,SF, 1989/1, f. 63.

Së dyti, kanë qenë me  rëndësi artikujt me karakter përgjithësues për ndarjen ose grupimin e të folmeve të shqies, si dhe për dukuri të rëndësishme dialektore,si rotacizmi, hundorësia e zanoreve, gjatësia e zanoreve, grupet e bashkëtingëlloreve etj., ku janë për t’u përmendur artikujt:

Mehmet Çeliku, Rotacizmi në të folmet kalimtare të gjuhës shqipe ,SF,1964/1, f. 159.
Menella Totoni, Trajtat e pjesores të foljeve me temë më likuide në toskërishten , SF, 1965/4, f. 133.
Jorgji Gjinari, Mbi disa elemente sllave në të folmet veriore të Shqipërisë jugore , SF, 1966/1, f. 157.
Jorgji Gjinari, Diftongjet ua/ue, ie dhe ye në të folmet e gjuhës shqipe, SF, 1968/1, f. 97.
Mehmet Çeliku, Mbi grupimin e të folmeve të gegërishtes jugore dhe mbi disa tipare të tyre ,SF,1968/3, f. 123.
Jorgji Gjinari, Për historinë e dialekteve të gjuhës shqipe,SF, 1968/4, f. 127.
Gjovalin Shkurtaj, Rreth disa veçorive të gjuhës së këngëve popullore ,SF,1969/1, f. 135.
Gjovalin Shkurtaj, Një vështrim mbi përdorimin e pasthirrmave dhe pjesëzave thirrëse në të folmet e Malësisë së Madhe ,SF,1972/1, f. 113.
Jorgji Gjinari, Dialektologjia shqiptare në vendin tonë gjatë 25 vjetve të çlirimit – Rezultate, probleme dhe detyra , SF,1969/4,, f. 99.
Bahri Beci, Gjurmimi i të folmeve qendrore të dialektit të veriut ,SF,1970/1, f. 109.
Bahri Beci, Grupi perëndimor i nëndialektit verior të gegërishtes ,SF,1970/3, f. 125.
Gjovalin Shkurtaj, Emrat e kafshëve sipas ngjyrës ,SF,1971/1, f. 95.
Bahri Beci, Realizime në studimin e të folmeve lindore të dialektit verior të shqipes , SF, 1971/1, f. 165.
Idriz Ajeti, Rreth disa veçorive të të folmeve të shqiptarëve të rrethit të Preshevës dhe të Bujanovcit,SF, 1971/3 , f. 65
Mehmet Çeliku, Kuantiteti i zanoreve të theksuara në të folmet e shqipes,SF,1971/4, f. 65.
Gjovalin Shkurtaj, Vështrim mbi trajtat foljore të mënyrës dëftore të të folmeve arbëreshe të krahinës së Kozencës , SF,1975/2, , f. 71.
Jorgji Gjinari, Ndërtime me folje që tregojnë fillimin e veprimit në të folmet e arbëreshëve të Italisë , SF,1975/3, f. 121.
Jorgji Gjinari, Struktura dialektore e shqipes e parë në lidhje me historinë e popullit,SF,1975/3, f. 127.
Gjovalin Shkurtaj, Të dhëna gjuhësore për lashtësinë e bujqësisë ndër shqiptarë,SF,1975/3 f. 149.
Jorgji Gjinari, Sistemi i fonemave bashkëtingëllore të dialekteve të shqipes i krahasuar me sistemin e gjuhës letrare , SF,1977/4, f. 3.
Bahri Beci, Rreth tipareve karakteristike të dy dialekteve të shqipes,SF, 1978/4, f. 53.
Menella Totoni, Çështje të studimit të sintaksës dialektore ,SF,1978/4f. 89.
Eqrem Çabej, Nga leksiku i dialekteve arbëreshe të Kalabrisë ,SF,1979/2, f. 51.
Jorgji Gjinari, Zanoret hundore të gegërishtes dhe ë-ja e theksuar e toskërishtes , SF,1981/3, f. 49.
Bahri Beci, Vëzhgime për hundorësinë e zanoreve në të folmet veriore të shqipes, SF,1981/3], f. 143.
Xheladin Gosturani, Sistemi i bashkëtingëlloreve në të folmen e qytetit të Elbasanit , SF,1981/3], f. 165.
Androkli Kostallari, Vëzhgime mbi disa grupe fjalësh popullore të trojeve verilindore të , SF,1982/1, f. 105.
Bahri Beci, Lashtësia e dialekteve të shqipes – dëshmi e vendbanimit të hershëm të shqiptarëve ,SF,1982/1, f. 65.
Bahri Beci, Mbi disa veçori fonetike të të folmeve të gjuhës shqipe në përqasje me gjuhën letrare ,SF,1982/4, f. 51.
Xheladin Gosturani, Dukuri fonetike në sistemin e zanoreve të së folmes së qytetit të Elbasanit ,SF,1983/1, f. 87.
Alessandro Konstantino, Një dyfishim në arbërishte udhës e udhës,SF,1983/3, f. 143.
Xheladin Gosturani, Veçori gjuhësore të gegërishtes verilindore ,SF,1983/4, f. 57.
Bahri Beci, Sistemi i zanoreve hundore në të folmen e Shkodrës , SF,1984/2, , f. 45.
Jorgji Gjinari, Sprovë për një klasifikim të dallimeve morfologjike të dialekteve të gjuhës shqipe ,SF,1984/3, f. 89.
Jorgji Gjinari, Dialektologjia shqiptare pas Çlirimit , SF,1984/4], f. 203.
Xheladin Gosturani, E pakryera në të folmet e gegërishtes verilindore, ,SF,f. 107.
Jorgji Gjinari, Vështrim i përgjithshëm mbi ndryshimet në sistemin e fonemave të dialekteve të shqipes gjatë historisë së tyre ,SF,1986/1, f. 137.
Xheladin Gosturani, Disa ndërtime të periudhës në të folmen e Elbasanit ,SF,1986/1, f. 87.
Androkli Kostallari, Disa veçori të arbërishtes së ngulimeve të Atikës në dritën e një “Fjalorthi” të Kristo N. Petro-Mesogjitit ,SF,1987/1, f. 45
Jani Thomai, Rreth leksikut popullor në të folmet verilindore të shqipes,SF,1987/2, f. 55.
Xheladin Gosturani, Disa ndërtime togfjalëshash në të folmen e Elbasanit ,SF,1987/2, f. 107.
Bahri Beci, Gegërishtja veriore dhe grupimi i të folmeve të saj ,SF,1987/3, f. 61.
Gjovalin Shkurtaj, Disa veçori strukturore e semantike të toponimeve të formuara me mjetet e shqipes ,SF,1987/3, f. 99.
Androkli Kostallari & Gjovalin Shkurtaj, Ndihmesa të reja të studiuesve arbëreshë për gjuhën shqipe dhe për kulturën shqiptare,  1988/2, f. 81.
Jorgji Gjinari, Ndihmesa e prof. E. Çabejt në fushën e dialektologjisë shqiptare , SF,1988/3
, f. 93.
Bahri Beci, Pyetësori i parë për “Atlasin gjuhësor shqiptar” hartuar nga prof. E. Çabej ,SF, 988/3 , f. 99.
Gjovalin Shkurtaj, Prof. E. Çabej për të folmet e diasporës shqiptare , SF,1988/3 , f. 107.
Bahri Beci, Hundorësia e zanoreve të shqipes në gjendjen e sotme ,SF,1990/1, f. 79.
Xheladin Gosturani, Disa ndërtime togfjalëshash foljorë në të folmet e gegërishtes verilindore , SF,1990/3 , f. 127.
Xheladin Gosturani, Vëzhgime për formimin e fjalëve në gegërishten verilindore,SF,1992/1-4, f. 115.
Xheladin Gosturani, Format e pashtjelluara të foljes në të folmet e gegërishtes verilindore,SF,1994/1-4, f. 131.
Bahri Beci, Marrëdhëniet e shqipes me greqishten në dritën e të dhënave të dialektologjisë shqiptare , SF,1997/1-4, f. 79.
Mehmet Çeliku, Rreth studimit të formave të pashtjelluara në rrafshin dialektor ,SF,2000/3-4, f. 161.
Rami Memushaj & Helena Grillo, Vendi i së folmes së Himarës në dialektin jugor të shqipes , SF, 2009/1-2, f. 29.

Së treti, studime për “të folmet shoqërore”, pastaj edhe për marrëdhëniet e dialekteve me shqipen standarde dhe,dalëngadalë,edhe artikuj e trajtesa për dukuri të ndryshme sociolinguistike, si:

Qemal Haxhihasani, Të folmet shoqnore, SF,  1964/1, f. 99.
Qemal Haxhihasani, Dogançja, e folmja shoqnore e zejtarëve shetitës të rrethit të Përmetit dhe Leskovikut, SF,1964/2,  f. 141.
Qemal Haxhihasani, Elemente nga fjalori i dogançes. Fragmente bisedash dhe tekste në këtë të folme , SF,1964/3, f. 149.
Gjovalin Shkurtaj, Për një vështrim sociolinguistik të të folmeve të fshehta të shqipes, 2004/1-2, f. 123-138.
Gjovalin Shkurtaj, Rreth ndryshimeve në gjuhën e fshatit të sotëm të Veriut (Sipas vëzhgimeve në zonën e Koplikut, rrethi i Shkodrës) , 1969/4, , f. 161.
Jorgji Gjinari, Gjuha letrare, drejtshkrimi dhe dialektet e shqipes , SF,1973/1, f. 131.
Gjovalin Shkurtaj, Zbunimi si shkak i lindjes së trajtave të dyta të emrave vetjakë, 1977/2, f. 51-65.
Gjovalin Shkurtaj, Vëzhgime mbi shtresat leksikore dialektore e letrare në të folmen e Lezhës,  SF,1981/3, f. 155.
Gjovalin Shkurtaj, Shtresëzime dhe risi gjuhësore në qytetin e Lezhës , SF,1984/2, f. 75.
Jorgji Gjinari, Marrëdhëniet e sotme të gjuhës letrare me dialektet ,SF,1985/1, f. 43.
Xheladin Gosturani, Vëzhgime për ndikimin e gjuhës letrare kombëtare në të folmet verilindore të shqipes 1988/2, f. 109.
Gjovalin Shkurtaj, Shqyrtime sociolinguistike për emrat e farefisnisë dhe për emrat vetjakë të shqipes ,SF,1999/3-4, f. 69.
Gjovalin Shkurtaj, Disa dukuri të së folmes së Kurbinit në dritën e sociolinguistikës, SF, 2000/3-4, f. 139.
Françesko Altimari, Heteroglosia arbëreshe, të folmet dhe shqipja standarde , SF,2002/3-4, f. 55.
Gjovalin Shkurtaj, Selman Riza për bashkëveprimin ndërdialektor , SF, 2010/1-2, f. 115.

Së katërti, shkrime për ADGJSH-në:

Jorgji Gjinari, “Atlasi dialektologjik i gjuhës shqipe” (ADGjSh) ,SF,1987/2, f. 3
Artur Lamaj, Mbi variacionin leksikor në veprën Atlasi dialektologjik i gjuhës shqipe”, SF, 2011/3-4, f. 99.

Së pesti, recensione dhe shënime për botimet dialektologjike:

Xheladin Gosturani, Dialektologjia shqiptare I Botim i Sektorit të Gramatikës dhe të Dialektologjisë të Institutit të Historisë dhe të Gjuhësisë, Tiranë, 1971, f. 488,SF, 1974/1], f. 201.
Xheladin Gosturani, Dialektologjia shqiptare II. Botim i Sektorit të Dialektologjisë të Institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë, Tiranë, 1974, 443 f, SF,1975/2,  f. 153.
Gjovalin Shkurtaj, Studime Gjuhësore I (Dialektologji). Botim i Institutit Albanologjik të Prishtinës, Prishtinë 1978, 571 f. [Studime gjuhësore I (Dialektologji, SF,1980/2,  f. 175.
Gjovalin Shkurtaj, Françesko Solano, Le parlate albanesi di S. Basile e Plataci “Rradhonjtë e Zjarrit” (Quaderni di Zjarri), 4, 1979 , SF,1980/4, f. 215.
Jorgji Gjinari, Dr. Idriz Ajeti “Kërkime gjuhësore”, Prishtinë, 1978 ,SF,1982/1, f. 215.
Ludmila Buxheli, Dialektologjia shqiptare, V , SF,1988/2, f. 207.
Gjovalin Shkurtaj, Haki Ymeri “E folmja shqipe e Karshiakës”, Ndërmarrja Botuese “Shkupi”, 1997 ,SF,1999/1-2, f. 211.
Gjovalin Shkurtaj, Giuseppina Turano “Tratti linguistici e culturali dell’Arbëria crotonese”, Rende, 2001, SF, 2003/1-2, f. 187.
Gjovalin Shkurtaj, Idriz Ajeti, “Studime dialektore dhe etimologjike”, Tiranë, 2005 , SF, 2004/1-2,  f. 157.

Së gjashti, jeta shkencore dhe kronika:

Ekspeditat dialektologjike të vitit 1963,SF, 1964/1f. 201.
Ekspeditat dialektologjike të v. 1964 ,SF,1965/, f. 214.
Ekspeditat dialektologjike të vitit 1969,SF, 1969/3, f. 231.
Ekspeditë gjuhësore tek arbëreshët e Italisë , SF,1973/3, f. 213
Seminar dhe sesion shkencor për probleme të dialektologjisë dhe të toponomastikës në Shkodër , SF,1978/2, f. 223.
Sesion shkencor për gjuhën shqipe në rrethin e Krujës , SF, 1978/2, f. 226.
Sesion shkencor në rrethin e Dibrës për probleme të dialektologjisë dhe të toponimisë, SF, 1978/2 f. 229.

Në mbyllje, do të thosha se, e parë në tërësinë e vet, revista SF mund të vlerësohet se, nga viti 1964 kur u themelua, për një periudhë 25- a 30-vjeçare, ka qenë revista kryesorealbanologjike në Shqipëri, përballë së cilës, qoftë për nga mëtimet,qoftë edhe për nga kujdesi për botimin e cilësinë e artikujve, mund të përafroheshin vetëm “Gjurmime Albanologjike” e Prishtinës dhe Buletini i Institutit (sot Universitetit) të Shkodrës. Pjesa kryesore e lëndës së botuar në SF, mbi bazën edhe të një përzgjedhjeje e përpunimi të mëtejshëm furnizonte edhe revistën  “Studia Albanica”, që dilet në gjuhën frënge. Më vonë, do të forcohej edhe revista “Kultura popllore”. Kurse artikujt kushtuar kulturës së gjuhës, qysh nga viti 1981 do t’i kalonin kryesisht revistës “Gjuha jonë”.

Ndërkaq, me krijimin e universiteteve në rrethe do të shtheshin edhe buletine të tjera, si përmbledhje periodike ose edhe si revista universitare, gjë që, viteve të fundit, e ka pakësuar dukshëm numrin a atyre që botojnë në SF nga rrethet.

Urojmë që revista jo vetëm të vazhdojë të dalë edhe për shumë vjet të tjera, por edhe të gjakojë t’i ruajtë seriozitetin dhe kujdesin për të qenë edhe më tej jo një nga revistat, por Revista kryesore albanologjike.

Tiranë, 23 dhjetor 2014

Simboli dhe domethënia e Krishtlindjeve

nga Gjovalin Shkurtaj

Simboli i Krishtlindjeve është bredhi  me gjethet e tij gjithmonë të blerta, që simbolizon  jetën që nuk soset kurrë. Imazhi  i pemës a drurit të njomë,  si simbol i rilindjes dhe i rigjallërimit të jetës, ka qenë qysh në kohët e lashta  temë e njohur edhe në besimet pagane; madje ështëe pranuar dhe praktikuar si në botën antike, ashtu edhe në periudhën mesjetare.
Megjithatë, prejardhja dhe praktika e përdorimit modern të traditës së pemës së Vitit të Ri dhe të Krishtlindjeve nuk është provuar ende me qartësi. Besohet se  ajo ka lindur dhe është përhapur nga Gjermania e shek.XVI. Por, ka edhe gojëdhëna e legjenda, që e shpien  shumë shekuj më parë.
P.sh. njihet edhe një histori që e lidh pemën e Krishtlindjeve  me Shën Bonifacin, shenjt i lindur në Angli rreth vitit  680 dhe që kreu edhe evangjelizimin  e popullsive gjermanike. Tregohet se Shën Bonifaci takoi paganët e mbledhur pranë Qarrit të Shenjtë të  Bubullimës të Geismar-it, për të adhuruar zotin Thor.
Shenjti, me një grup dishepujsh,  mbërriti te grumbulli që ishte rreth “Qarrit të Shenjtë” dhe, duke kryer një rit shenjtëror, thirri: “Ky është qarri juaj i Bubulimës, kurse ky është kryqi i Krishtit që do ta bëjë copë-copë çekanin e Thorit të rremë”.
Mori një sëpatë dhe filloi ta godiste me të drurin e shenjtë. Një erë e fuqishme  u ngrit paparitur, druri ra dhe u nda në katër copa. Mbas qarrit të madh qëndronte një bredh i  ri  dhe  i gjelbër.
Shën Bonifaci iu drejtua përsëri paganëve, duke u thënë : 

Kjo pemë e vogël, ky fëmijë i vogël i pyllit, do të jetë druri i shenjtë sonte. Ky është druri i jetës së pasosur, sepse  gjethet e tij janë gjithmonë të blerta. Shikoni se si drejtohet nga qielli. Kjo qoftë pema e Krishtit fëmijë! Mblidhuni rreth saj, jo në pyll, por në shtëpitë tuaja; atje nuk do të kryhen rite gjaksore, por dhurata  dashurie dhe rite të mirësisë”.

Bonifaci ia doli t’i bindte paganët të konvertoheshin dhe kryetari i fshatit vuri një bredh në shtëpinë e tij, duke vënë mbi degët e tij qirinj.
Nga dëshmitë e para historike për traditën e pemës së Krishtlindjeve, shkenca, nëpërmjet etnologut Ingeborg Weber-Keller  ka identifikuar  një kronikë të vitit 1570 (në Brema), që tregon për një pemë të zbukuruar me mollë, arra, hurma dhe lule prej letre.

Por, është Riga, kryeqyteti i Letonisë, që shpallet si qendër e pemës së parë të Krishtlindjeve në histori: në sheshin kryesor ndodhet një pllakatë e shkruar në tetë gjuhë, ku thuhet se “pema e parë e Vitit të ri” ka qenë realizuar në atë qytet më 1510.
Domethënia e Krishlindjeve
Festa e Krishtlindjeve, apo sikundër quhej në Shqipen e hershme Kshndellat (nga lat.Cristi Natale) është festa me domethënien më të bukur e që e fton njeriun drejt mbarësisë, drejt harmmonisë dhe  gjetjes së ecurisë, që prin nga përvujtënia dhe mirësia për veten dhe për të afërmit e krejt njerëzimin.
Papa Françesku e thotë qartë e thjeshtë këtë domethënie: “Krishtlindjet janë takimi i Zotit me popullin e vet”. Mesnata e Krishtlindjeve, me vajtjen masive në kishë, me ritualet e rastit dhe, mbi të gjitha, me të drejtuarit e mendjes  e zemrës nga misteri i lindjes së Krishtit, si simbol i shpresës dhe i mbarësisë e i përparimit, ka qenë dhe mbetet si pika e adhurimit dhe e ngushëllimit shpirtëror jo vetëm për të krishterët, por edhe për mbarë njerëzimin.

Krishtlindjet për  njeriun e sotëm  janë besimi dhe qasja te dhembshuria dhe shpresa. Zoti duke u takuar me njerëzit u kujton atyre dy gjëra. E para është: të kenë shpresë. Ai u prin nga e mbara, u hap dyert e udhës së mirësisë e të ngushëllimit shpirtëror dhe kurrë nuk ua mbyll horizontet. E dyta është: të mos ndruhemi kurrë nga dhembshuria. Kur njerëzim harron shpresën dhe dhemshurinë, atëherë edhe Kisha bëhet e ftohtë dhe njerëzia shket në udhët e ideologjive të mbrapshta e të kotësive mondane.
Kam frikë nga kur të krishterët i humbin shpresën dhe aftësinë për të përqafuar dhe përkëdhelur”-thotë Papa Françesku. Krishtlindjet, më ëmbël e më bukur se çdo rast tjetër, na kujtojnë edhe fjalën e urtë e të hershme, por gjithmonë me vlerë e aktuale: kujdesin ndaj të pamundurve, ndaj fëmijëve e të moshuarve, dhembshurinë ndaj gjindjes në nevojë:

Atë që flë shumë, zgjoje, atë që rrëzohet ndihmoje të ngrihet,  vogëlushin e të miturin zbunoje e, në mos tjetër, ndiej dhembshuri për të dhe përqafoje; plakun e të mjerin afroje dhe gëzoje së paku me një gjest dhembshurie  e me fjalë dashamirëse”.


Edhe vetë misteri i Krishtlindjeve lidhet pikërisht me kujdesin ndaj fëmijëve si e ardhshmja e mbarë njerëzimit. Zoti zbriti nga qiell dhe u bë fëmijë, që të provojë e të përjetojë kujdesin, dashurinë, dhembshurinë prej njerëzimit. Kjo është edhe arsyeja që Krishtlindjet japin kaq shumë gëzim, shpresë e jetësi në zemrat e njerëzimit.
Tiranë, 22 dhjetor 2014

Kolë Ashta – intelektual dhe dijetar i madh i Shkodrës

Kolë Ashta ka qënë një nga dijetarët e mëdhenj të Shkodrës, intelektual me formim të thellë e vizion të gjerë perëndimor, që dijet e tij të shumta i vuri në shërbim të ndriçimit të pikërisht atyre anëve të historisë së gjuhës shqipe që ishin më të errëta. Ashtu si mjeshtri Eqrem Çabej, me të cilin i lidhte një miqësi e thellë po edhe një fushë e përbashkët kërkimesh, sidomos çka lidhet me leksikun historik të shqipes, Kolë Ashta e hulumtonte dhe e vilte shterrueshëm e me shumë shqyrtime e krahasime zhdavaritëse gjithë leksikun e dokumenteve më të para të shqipes dhe, bash për këtë arsye, separatet e “Buletinit të Shkencave” dhe të “Buletin i Institutit të Shkodrës” me pjesët e botuara të “Leksikut …” nga Kolë Ashta, Çabej i mbante gjithnjë në tryezën e tij të punës.
Para pak kohësh, pas një pune vullnetmadhe e të frytshme shumëvjeçare si pedagog dhe si studiues i gjuhës shqipe, u nda së gjallësh prof. Dr. Kolë Ashta, njëri nga hulumtuesit më të zellshëm e më të përkushtuar të fjalës shqipe, njohës i mirë i teorisë dhe i praktikës filologjike, figurë e paharrueshme dhe e lidhur me ndihmesa të rëndësishme në lëmin e gjuhësisë shqiptare. Ai vdiq dhe nuk la trashëgimtar: as djalë as vajzë dhe kjo, natyrisht, në planin njerëzor e bën edhe më të dhimbshme humbjen, veçanërisht për familjen e tij, porse ai, ashtu si disa burra të tjerë të shquar të letrave e të shkencës sonë, la një vepër madhështore e të përmasave të mëdha, na la “Leksiku historik i gjuhës shqipe”, vëllimin e parë të së cilës e botoi më 1996 Sektori Shkencor Albanologjik i Universitetit të Shkodrës “Luigj Gurakuqi”: një punë madhore dhe e hapët, prej rreth 500 faqesh, në të cilën janë përfshirë kërkimet dhe hulumtimet e të ndjerit rreth katër pikave-nyjë në filologjinë historike shqiptare: 10) “Formulës së pagëzimit” apo dokumentit të parë të gjuhës shqipe, shkruar me 8 nëntor 1462 nga Pal Engjëlli, 2) Dokumentit të dytë të gjuhës shqipe “Fjalorthit” të Von Harfit (1467), 3) “Perikopesë ungjillore” të përkthyer nga fundi i shek. XV e që përbën të tretin dokument të gjuhës shqipe dhe 4) “Mesharit” të Gjon Buzukut (1555) që përbën burimin më të madh e më të plotë të shqipes së shkruar deri atëherë.
Le t’i japim një sy, së bashku, të nderuar lexues, kësaj vepre të jetës së mjeshtrit Kolë Ashta, këtij libri të botuar nga Shtypshkronja “VOLAJ” me ndihmën financiare të Fondacionit “SOROS” dhe të Dhomës së Tregtisë të Shkodrës. Redaktorë të vëllimit janë një treshe e profesoratit shkodran, As. Prof. Dr. Tomor Osmani, As. Prof. Dr. Simon Pepa dhe Tefë Topalli, që të tre miq dhe kolegë të Ashtës, po edhe njerëz që i lidh fort zemra me ndihmesat e vyera të albanologjisë e që, duhet ta themi, në botimin e kësaj pune që përmban gjithë jetën e Kolë Ashtës, kanë rolin e atyre që shpëtojnë dikë nga përmbytja. Gaditja për shtyp e punët redaktoriale që kërkon një veper kaq e vëllimshme si “Leksiku historik i gjuhës shqipe” përbënte me siguri një mund e zotim të shënueshëm dhe atyre u përket një nderim për këtë. Por, para se të hyjmë në thelbin e paraqitjes sonë, le të ndalemi një çast në përkushtimin e kësaj vepre nga autori: “Gjithë punën për kryerjen e këtyre studimeve ia kushtoj An-etës, gruas sime, e cila m’u gjet gjithmonë pranë”. Kjo na kthen edhe një herë tek ajo që prekëm në hyrje: Kolë Ashta nuk la bij, por ai, ashtu si Martin Camaj, pasi çoi jetën me familjen e vet, pasi iu mbaruan ditët, i la bashkëshortes veprën e tij të madhe, e cila e pavdekëson mbiemrin e autorit më shumë se do ta përjetësonin një çetë djem e nipa: ai la emrin e ndritur të studiuesit që kurrë nuk diti të thoshte “kam hulumtuar mjaft”. Ai e vijoi kërkimin dhe punën shkencore deri në çastet kur iu mpa-kën e iu shterruan të gjitha forcat dhe, pa dyshim, në shkëlqimin më të mbramë të syve të tij, para se t’i mbyllte përgjithmonë, zonja e tij e nderuar, Aneta, me siguri që, bashkë me lamtumirën e burrit, do të ketë ndjerë edhe “amanetin” e autorit për veprën që la në botim e sipër.
Tek lexojmë veprën, natyrisht, nuk mund të mos shprehim dhe nderimin që meriton zonja Aneta Ashta që, këtë amanet të të shoqit, arriti ta plotësojë, duke pasur pra-në edhe studiuesit e Sektorit të Albanologjisë të Universitetit “Luigj Gurakuqi”. Sa herë të lexojmë, të citojmë a të vlerësojmë atë çka thuhet në “Leksiku historik i gju-hës shqipe” të Kolë Ashtës, krahas tij do të na shkojë mendja natyrshëm edhe tek personat që me aq përkushtim bënë të mu-ndur botimin e saj. Kolë Ashta ka qënë një nga dijetarët e mëdhenj të Shkodrës, intelektual me for-mim të thellë e vizion të gjerë perëndim-or, që dijet e tij të shumta i vuri në shërbim të ndriçimit të pikërisht atyre anëve të historisë së gjuhës shqipe që ishin më të errëta. Ashtu si mjeshtri Eqrem Çabej, me të cilin i lidhte një miqësi e thellë po edhe një fushë e përbashkët kërkimesh, sidom-os çka lidhet me leksikun historik të shqipes, Kolë Ashta e hulumtonte dhe e vilte shterrueshëm e me shumë shqyrtime e krahasime zhdavaritëse gjithë leksikun e dokumenteve më të para të shqipes dhe, bash për këtë arsye, separatet e “Buletinit të Shkencave” dhe të “Buletin i Institutit të Shkodrës” me pjesët e botuara të “Lek-sikut …” nga Kolë Ashta, Çabej i mbante gjithnjë në tryezën e tij të punës. Kush lexon e studion veprat e Çabejt sheh se atë lëndë e citonte dhe e shfrytëzonte gjerë për etimologjitë e shqipes dhe më tej në kundrimet rreth historisë së gjuhës shqi-pe.
Nuk gabojnë aspak, po të themi se, në veprën e E. Çabejt “Studime etimoligjike në fushë të shqipes” Kolë Ashta është au-tori që është cituar më shpesh. 1. Punimi i parë që zë edhe vendin e kreut hyrës të vëllimit është ai që i kushtohet figurës së Pal Engjëllit, si personali-tet e bashkëkohës i Skëndërbeut, si historian a biograf i tij, i përmendur gjithandej në shkrimet historike kushtuar heroit tonë kombëtar, krahas Biemnit, Barletit etj. po, duke u ndalur, në mënyrë të veçantë në Kuvendin e Matit të vitit 1462, si një nga sinodet shumë të rëndësishme, ku ipeshkvi i Durrësit Pal Engjëlli shkroi edhe të famshmen “Formula e pagëzimit”. Koha kur u shkrua Formula ishte një pikë kriti-ke e historisë kombëtare shqiptare: Heroi ynë kombëtar, Gjergj Kastriot – Skëndërbeu ishte atëherë më i plakur dhe i lodhur e kishte filluar të ndihej trysnia e ndikimit turk. Kuvendi i Matit mishëronte përpjekjet atdhetare për t’i bërë ballë sado pak vërshimit të kësaj vale. Në sythin e titulluar “Dokumenti i parë i shkrimit shqip është “Formula e pagëzimit”, shkruar në Mat, më 8 nëntor 1462 nga Pal Engjëlli”, Kolë Ashta i qaset shtruar shqyrtimit filo-logjik dhe përshkrimit të hollësishëm të brendisë e të formës gjuhësore të atij do-kumenti. “Formula e pagëzimit” e shkruar latinisht e shqip nga Pal Engjëlli është kjo “Ego te baptizo in nomine patris et filij spiritus sancti”. Teksti shqip i Pal Engjë-llit: “vnte paghesont premnit Atit et birit et spertit senit”, që e tejshkruan kështu: “Un të pagëzonjt pr emënit/të/ Atit et birit et spertit senit”. Dokumenti i parë i shqi-pes gjendet brenda një konteksti udhëzim-esh të shkruara latinisht. Këto udhëzime, që kanë të bëjnë me këtë shërbesë fetare, me pagëzimin e në lidhje me formulën e tij, që lexohen në tekstin e Pal Engjëllit, dëgjohen përsëri e do të shtjellohen më gjerë edhe në shekujt vijues, si në Kuven-din e Arbnit, të mbajtur në Mërqinjë të Lezhës më 1706. Autori ngulmon se “ato janë dy më të moçmet sinode shqiptare që nga koha e Skëndërbeut”. (fq. 43).
Formula e pagëzimit, ndonëse është një tekst i shkurtër, gjithsej vetëm një fjali, përmban një hallkë të rëndësishme që lidh Shqipërinë paraturke me Shqipërinë e kohës osmane. Ajo është formula që do të ketë qenë në përdorim të kishës në gojë të popullit dhe shkruesi i Kuvendit të Matit nuk bëri gjë tjetër veçse e fiksoi me shkrim atë traditë të trashëguar brezpasbrezi e me një trajtë pothuajse të pandryshuar. 2. Dokumenti i dytë i gjuhës shqipe është “Fjalorthi” i Arnold fon Harfit (Von Harf) i vitit 1497. Ky shtegtar gjerman, qe nisur nga Këlni i Renanisë në vitin 1496 për një udhëtim të largët nëpër Itali, Siri, Egjipt, Arabi, Etiopi etj. Gjatë atij udhëtimi ai u ndal diku edhe në brigjet tona. Ato që pa e dëgjoi gjatë udhëtimit të tij Harfi i renditi në një vepër, e cila asokohe nuk qe botuar. Vetëm mbas shumë vjetësh, më 1860, do të botohej në Këln “Die Pilgehrfart des Ritters Arnold Von Harf…”, në f.65 të të cilit, autori sjell disa fjalë shqipe së bashku me disa fraza e me disa numërorë, që u mblodhën prej tij në vendin to-në dhe po prej tij u përkthyen në gjermanisht. Së këtejmi, edhe quajtja e tyre “Fja-lorth shqip-gjermanisht” i vitit 1497. Nga shqyrtimet e shpjegimet e imëta të Ashtës del se Harfi, së pari, do të jetë ndalur në Ulqin, për të cilin thotë se “ky është një qytet i bukur, i vogël, pronë e venedikasve dhe është tokë shqiptare”. Prej andej ka-lon nëpër det dhe del në Durrës e aty, mbledh disa fjalë dhe mban shënime që, më vonë, do të ngjallnin aq interesim.
Në të vërtetë, përtej interesimit të mirëfilltë për historinë e shqipes së shkruar, ato pak fja-lë të Harfit, do të meritonin edhe një he-tim e analizë të hollë dialektologjike, sep-se, bash qysh aty, mund të vinim re edhe ndonjë dukuri dialektore karakteristike për të folmet bregdetare të Shqipërisë së Mesme dhe të toskërishtes, përderisa dihet se, gjatë udhëtimeve të tij në Shqipëri, ai qëndroi edhe në Sazan. Porse, puna është se teksti origjinal nuk na ka mbërritur, kemi në dorë vetëm kopjimin sipas botimit që ka bërë Mario Roku (Roques). Të interesuarit, studiues apo studentë të le-trave shqipe, në studimin e prof. Kolë Ashtës kanë tërë listën e fjalëve shqip-gjermanisht të Harfit, bashkë me disa shpje-gime kritike në kllapa. Aty kemi, gjithashtu, alfabetin e shqipes të nxjerrë nga “Fjalorthi”. Sa thotë Ashta rreth veçorive gjuhësore-historike të “Fjalorthit” si dhe të dhënat leksikore të nxjerra së andejmi kanë pasur e do të kenë edhe më tej rëndësi të madhe për studimet rreth fonetikës historike të shqipes, si dhe përgjithës-isht rreth morfologjisë e leksikut të gjuhës sonë. Ato janë përfillur e cituar gjerë sidomos në kërkimet e Eqrem Çabejt. 3) Dokumenti i tretë i shqipes, të cilin Ashta e trajtoi gjerë në veprën e vet, është “Perikopeja ungjillore”. Aty flitet për për-kthyesin anonim të dokumentit, për ndryshimet mes kodit dhe dokumentit shqip të Anonimit “Perikopeja ungjillore”, bëhet përshkrimi i dokumentit nga ana filologjike, jepet pasqyra e alfabetit të “Periko-pesë ungjillore” dhe teksti i dokumentit shqip të Anonimit. Tërheq vëmendjen, në mënyrë të veçantë, shqyrtimi i gjerë dhe plot erudicion i të dhënave rreth fonetikës dhe përbërjes leksiko-frazeologjike që nden “Perikopeja”.
Aty, praktikisht, Porf. Ashta ka derdhur shpjegime e shpallime etimologjike, historiko-kulturore, etnolo-gjike etj., të cilat nuk mund të mos përfilleshin nga dijetarët bashkëkohës dhe at-a që do të vijnë. 4) Natyrisht, puna më e madhe dhe themeli i vëllimit është studimi “Gjon Bu-zuku dhe vepra e tij “Meshari” (1555), një monografi e hapët dhe e plotë prej gati 400 faqesh. Kemi të bëjmë me një studim të kryer qysh më 1963 dhe është bërë du-ke u mbështetur fillim e mbarim vetëm në fotokopjen tërësore të “Mesharit”, sepse, deri atëherë nuk kishte dalë ndonjë botim filologjik i tij. Vendin kryesor në studimin e Ashtës për librin e Buzukut e zënë, siç e thotë edhe ai vetë, sidomos dy gjëra të re-ja: ana letrare e përkthimit shqip dhe leksiku i plotë i nxjerrë nga vepra. Monogra-fia është nyjëtuar si vijon: pas disa shënimeve paraprake, shkurt, vjen hyrja me titull “Jehet e kohës e të hapësirës në she-kullin XVI dhe Buzuku me veprën e tij” (f. 113-120), sythi rreth jetës së Gjon Buzukut dhe disa vija të personit të tij (f. 121-1126), Arsyetim për çështjet biblio-grafike të veprës së Buzukut (f. 127-134), vrojtime grafike për shkronjat e alfabetit në veprën e Gjon Buzukut (f. 135-141), Një përpjekje për studimin e anës letrare të veprës “Meshari”, sipas përkthimit shq-ip nga Gjon Buzuku (f. 141-175), Veçori dalluese të gjuhës së Buzukut (f. 183-220), Bibliografi për Gjon Buzukun (f. 221-223) dhe Leksiku i plotë nxjerrë nga vepra e Gjon Buzukut, punuar mbi foto-kopje (f. 227-494). Vëllimi që kemi në dorë na fton ta këndojmë me nge, po edhe të nxjerrim së andejmi shumë fakte, pikëtakime e të dhëna që do të na duhen shpesh për të shqyrtuar e zhdavaritur të errëtat e kërki-meve rreth gjuhës shqipe. Po ndalem, kalimthi, vetëm në ndonjë ide e përsiatje që na del gati spontane duke lexuar Leksikun e veprës së Gjon Buzukut. Së pari, në afrinë shumë të madhe fonetike dhe leksikogramatikore të asaj që nden “Meshari” me të folmet e anës veriperëndimore, sidomos me ato të Malësisë së Madhe.
E kam fjalën, në mënyrë të veçantë, për pika të mëdha takimi e përkimesh që nuk ka si kalohen në hije, si p.sh. grupin e zano-reve uo (afëruom, amëshuom, amëltuom, anëkuom, bekuom, besuom, bukuruom, buollicë, dërguom, dëftuom, dëshmuom, duoj, duruoshim, fabrikuom, faruom, firmuom, gruoja, guxuom, gjatuor, gjimu-om, idhënuom), që nuk e ndeshim më kurrkund në të folmet e gegërishtes veri-perëndimore, përveç trevave të Malësisë dhe të zonave prej nga kanë qenë shpërngulur malësorët, si në anët e Krajës dhe në diasporën e krijuar prej mërgimtarësh krajanë e anamalas në Zarë të Dalmacisë. Shumëkush, ndonjëherë edhe në radhët e gjuhëtarve që maten me hijen e mëngjesit, harrojnë se, p.sh., të folmet e Kastratit, të Hotit, të Kelmendit etj, bash hir të pranisë së togut uo dhe fazës së mëtejme të tij ua (grua, mua, prrua, shkua) dallohen prerazi nga mbarë të folmet e tjera të gegërishtes, dhe, least but not least, bashkëzanojnë më dukshëm me toskërishten e me gjuhë letrare standard, sesa me të folmet e tjera, qoftë edhe aq pranë, si p.sh. me të folmen e qytetit të Shkodrës. Pikërisht ashtu si gegërishtja e Gjon Buzukut, siç e kemi thënë edhe gjetkë, ngjason aq fort e përputhet harmonishëm në shumëçka me tos-kërishten e Lekë Matrëngës.
Natyrisht, hi-poteza si kjo mbeten gjithësesi “në kantier” e duhen çuar më tej, porse mua më duket se , edhe në shumë raste të tjera, leksiku dhe semantika buzukiane që nden “Meshari”, jo vetëm gjen përputhje të plo-ta, po edhe jep shteg për të menduar për një zanafillë të mundshme të Gjon Buzukut pikërisht nga ndonjë vis veriperëndimor që kishte një të folme si ato që ndeshim edhe sot në Malësi të Madhe.
Sa për ilustrim, po theksojmë këtu se, duke lexuar Leksikun e Buzukut, mua më vijnë kundruall e krejt të njëjta shumë leksema si këto: ardhija dhe shqiptimi i saj në formën ërdhi, që aq shpesh e kisha ndeshur ndër të moshuarit e Kastratit; mbiemri ci-lësorë i atillë, e atillë me kuptimin “i fortë, i fuqishëm”, që e kam ndeshur në Budishë e Kastrat të Epërm qysh kur punoja për temën e diplomës për të folmen e Kastratit (1965-66); bakeq “keqbërës” dhe antonimi bamirë “mirëbërës”, forma briena si shumës i emrit brini “briri”, folja bukuroj dhe rrjedhojat e saj bukuruom, e bukuru-ome, që ndërtohen pa parashtesë, por dre-jtpërdrejt nga tema bukur: ka nis rrushi m’u bukurue (Kastrat), butak-u që lidhet me but-i, por që në Kastrat e ndeshim në formën bucak-u; fjalët dejem, i dejun “dehem, i dehur”; forma me ll e emrit të së di-elës: Buzuku dielle-ja, Kastrat e gjetkë në Malësi edhe sot: e diell, t diell n mrame; djergem “zbres”, duoj “dorëz kallinjsh”, fjala ndez me formën në dh: dhezunë, dhezëllimë, që, krejt ashtu, na shfaqen në Malësi: me llez i cigare, zjarmin e laç llezun, ka marr t llezun etj. Dukuri të tilla, sigurisht, nuk mjaftojnë vetëm të hetohen, ato duhet edhe të ndiqen në ballë të gjerë e sipas një ideje për te mbërritur në përqasje sa më të plota e sistemore. Vetëm kështu besojmë se mund të jepen pamje më të hapëta e prurje më të sigurta, mbi bazën e të cilave edhe mund të zhdava-riten sadopak mjegullnajat rreth fazave të hershme të gjuhës shqipe e të jo pak pro-çeseve fonetike e morfosintaksore të saj. Paçim shëndet e jetë për t’u ardhur rreth e për të hulumtuar mbi to. Pastë dritë e iu përmendtë kurdoherë për mirë emri mjeshtrit të madh Prof. Dr. Kolë Ashtës.

Gëzuar Shënkollin!

nga Gjovalin Shkurtaj

Dhjetori  është muaji i festave të fundvitit dhe nis këndshëm me kremtimin e Shënkollit, si festa më popullore e më masive, kushtuar  shenjtit të mrekullive, Shënkollit Dimër, të cilit ia ndezin qiririn  dhe i blatojnë lutje e përkushtim jo vetëm  katolikët, po edhe malësorët e besimit mysliman.

Ka qenë dhe vijon të jetë traditë e Malësisë sonë të Madhe që  natën e Shënkollit, që bie gjithmonë me datën 5 dhjetor, ta festojnë duke  i truar fërlikë  të pjekur  në hell dhe duke   ndezuar qirinj të mëdhenj prej dylli, jo vetëm në kishë, po edhe në secilën shtëpi.

Shënkollit i ndezin qirinj, ia kremtojnë festën  dhe ia drejtojnë mendjen e përdëllimin  të mëdhenj e të vegjël,  gra e burra. Atij i drejtohen për ndihmë  e shpëtim në raste vështirësish e përmbytjesh dhe besojnë se ai është shenjti që gjindet në të gjitha vanat.

Frazeologjia e Malësisë sonë të Madhe ka betimet e hershme e të mirënjohura:

Pasha të Shënkollin!
Pasha qirin e të Shënkollit!

Edhe unë me time shoqe, Leonorën, ishim mbrëmë në Bajzë të Kastratit, ia ndezëm qiriun Shenjtit   të mrekullive, Shënkollit të lëvduar, dhe, me kënaqësi, u uruam atyre ku bujtëm, po edhe të gjithë katolikëve kudo që ndodhen: në Malësi e në diasporën shqiptare në dhe të huaj, me fjalët:

Bashkëvendas e bashkatdhtarë të nderuar! 

Me zemër të galduar nga bujaria, mikpritja dhe fisnikëria proverbiale e bajzjanëve të mi, Ju ftoj ta  bashkojmë sot urimin e zemrave tona me formulimin e bekimin e Papa Françeskut, i cili vetëm pak javë më parë e mbylli vizitën e tij në Shqipëri, duke na ftuar “Lutuni edhe për mua!” 

Ju ruajt Shenjti i lëvduar i Mrekullive! Paçim paqe, mbarësi e hapësira të reja kthjellimi shpirtëror e mendësior në të gjitha fushat e jetës. 

Qoftë kurdoherë mbi krye të shqiptarëve dora e bekuar e Shënjtit  Shënkoll!


Tiranë, 6 dhjetor 2014

Alfred Moisiu – shtetari dinjitar në 85-vjetorin e lindjes

nga Gjovalin Shkurtaj

Fjala e mbajtur në 85-vjetorin e Alfred Moisiut

Autoritete të nderuara,
Zonja dhe zotërinj,

1. Dola këtu, jo vetëm për ta uruar  zotin Moisiu  për  këtë festim të 85-vjetorit të ditëlindjes së tij, jo vetëm për t’i shprehur  lavde të merituara dhe fjalë miradije, -sigurisht edhe këtë do ta bëj dhe ndjehem i nderuar që më jepet rasti ta shpreh vlerësimin tim shumë të lartë për veprimtarinë dhe shkrimtarinë e tij, në një tubim kaq meritor, si ky i sotmi,- por, së pari, dola për ta falënderuar z.Moisiu për  qëndrimin e tij të shpallur e të lëvdueshëm ndaj gjuhës shqipe, për mbrojtjen e gjuhës standarde dhe  anësimin e tij të vyer ndaj  gjuhësisë dhe gjuhëtarëve shqiptarë, pikërisht ashtu si i ka hije një personaliteti të lartë e figure të shquar    shtetit dhe kombit shqiptar.
Si Kryetar i Shtetit, për pesë vjet radhazi (2002-2007), z.Alfred Moisiu ka dhënë shembullin më të plotvlershëm të shtetarit dinjitar, i cili në çdo shkrim, fjalim a ligjërimtij zyrtar ka gjakuar të zbatojë sa më mirë normat e shqipes së shkruar, prandaj, sa herë ka qenë rasti, por sidomos kur shikojmë se sa keq nëpërkëmbet shqipja nga disa zyrtarë të lartë, kam përmendur rolin e zotit Moisiu dhe, madje, kam shkruar shprehimisht në faqet e një kumtese e në një prej librave të mi:

Ashtu siç është i pashëm dhe i hijshëm, i mbajtur dhe i veshur sikundër i takon statusit zyrtar që ka si President  i  Republikës, ai flet edhe me gjuhë të përpunuar dhe i zbaton në mënyrë shembullore rregullat e drejtshkrimit, jep shembullin e modelin e vlerësimit të kulturës gjuhësore dhe normave të shqipes standarde si shenjë e njësisë  dhe unitetit të kombit tonë”.


Por, zonja dhe zotërinj, ato që do të them më poshtë, tregojnë se zoti Moisiu, e ka dashur, vlerësuar dhe mbrojtur gjuhën shqipe, njësoj si Atdheun e Kombin e vet, jo vetëm kur qe President, por edhe më parë e, në mënyrë të veçantë, gjatë viteve  të ashpra të tranzicionit shqiptar.

Do të citoj me këtë rast disa vlerësime e mendime që lidhen, së pari, me librin e tij “Kosova mes luftës e paqes” (botimet Toena, 2005) dhe me Kujtime, 2, 3, (Botimet Toena, Tiranë, 2012).

Ua kam pohuar disa herë studentëve në universitetet ku jap mësim, e kam thënë edhe dy vjet më parë, po në këtë sallë, kur përuruam vëllimet e tij me kujtime, dhe po lejohem ta ritheksoj edhe sonte në këtë tubim jubilar e solemn, se zoti Alfred Moisiu, edhe në librat (e me librat) e tij që ka botuar, i ka dëshmuarkonkretisht dhe katërcipërisht anësimin, vlerësimin dhe lartësimin e gjuhës shqipe. Dhe, si shembull, kam zgjedhur një nga konkluzionet e zotit Moisiu në librin e tij “Kujtime”, ku ai thotë sa vijon:

“Patjetër që gjuha duhet ruajtur, sepse sot, te ne ka një  trend të çuditshëm, sidomos nga politikanët, që përdorin vend e pavend e me shumicë fjalë të huaja, të cilat i kanë sinonimet e tyre në gjuhën tonë dhe këtë gjë e bëjnë më tepër për të treguar diturinë e tyre. Jo vetëm kaq, por kohët e fundit po vihen re disa tendenca për të ndërhyrë në mënyrë brutale në ”Drejtshkrimin e gjuhës shqipe”. Kjo bëhet, gjoja për të shmangur vendimet e marra në vitin 1972 në Kongresin e Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, duke i quajtur ato vendime si komuniste. Në përfundime të tilla mund të  arrihet vetëm nga presioni që mund të bëjnë politikanë jonormalë gjykimin se “gjithçka që vjen nga e kaluara duhet ndryshuar”. Zoti e ruajt këtë vend nga budallallëqe të tilla, të cilave iu duhet kundërvënë fuqishëm!” (A.Moisiu, Kujtime, Vëllimi II, f.77)


2. Një nga idetë e vyera dhe shumë të rëndësishme për të sotmen dhe për të ardhshmen e kombit shqiptar është edhe ajo që shpreh zoti Moisiu lidhur me patriotizmin e mediave. Po lejohem të citoj këtu një fragment prej  librit “Kosova mes luftës e paqes”, ku ai e thotë qartë e katërcipërisht e të miradresuar :

“ Shtypi shqiptar  dhe media në përgjithësi duhet ta marrin në dorë seriozisht  punën për rritjen e patriotizmit. Mafton t’i hedhësh një sy shtypit shqiptar gjatë viteve të Luftës së dytë Ballkanike  dhe duket qartë  sa larg janë gazetarët e sotëm nga kolegët  e tyre të asaj kohe. Forcat politike shqiptare, ka ardhur koha të ulin armët kundra njëra-tjetrës dhe të mendojnë më shumë e më seriozisht për Shqipërinë, për të ardhshmen e saj, për rrezikun që po na kanoset.” (A. Moisiu, Kosova mes luftës e paqes, botimet Toena, 2005, f.65)


3. Si përforcim të asaj që shpreha më lart,  po shtoj edhe dy “rrëfenja” që, në këtë rast, janë pikërisht si qershia mbi tortë:

Disa vjet më parë, kur autori merrej me ndjekjen e shtypit të vëllimeve të tij me Kujtime, më ka marrë në telefon nga zyrat e Shtëpisë Botuese “Toena”  për të më pyetur si duhen shkruar shkurtesat e tipit OSBE-së, SHBA-së, UNRRA-s, NBU-së etj., sepse nuk donte të lejojë asnjë rast, sado të vogël, të mospërputhshëm me normat e sotme të standardit.

Kjo “vogëlimë” në dukje, ka rëndësi themelore, të nderuar të pranishëm, sepse tregon madhështinëdhe seriozitetin e një burri shteti, i cili nuk lëshon pe as në dukuri të vogla drejtshkrimore, ndërsa te ne, sikundër nuk kam mënuar ta pohoj e ta kritikoj, për turp të dheut, ka ndodhur që deri në prerjen e  monedhave të shtetit ka pasur gabime drejtshkrimore.

Së mbrami, dhe me këtë do ta mbyll, Presidenti Moisiu, ndjek me shumë shqetësim qëndrimin e pamirë të shoqërisë së sotme ndaj gjuhës, i mbështet gjuhëtarët që e mbrojnë dhe na inkurajon deri për bisedat në TV. Po ju citoj vetëm një prej mesazheve të Tij të kohëve të fundit,  ku ai më shkruante mbas një bisede time në një nga kanalet televizive:

Ju ndoqa me vëmëndje. Keni kapur një problem vital për gjuhën shqipe, që rrezikohet nga padija dhe politika. Alfred Moisiu


Dhe për të mos ju lodhur më tej, po pohoj edhe sa vijon:

Vëllimet “Kujtime” të z.Alfred Moisiu lexohen me ëndje, ka jetë e shpirt njeriu, ka elemente të bukura shkrimtarie, ka fakte e citime të dorës së parë e mbresëlënëse, ka onomastikë të pasur sa për të shkruar një studim doktorature rreth saj, sidomos emra dhe shpjegime që të mahnisin, po edhe që nuk i dinim, si p.sh. për toponimi Çuka e Frëngut diku te Qafa e Gjarprit, duke sjellë edhe shpjegimin se “i ka mbetur nga që aty ishin kryer beteja të ashpra midis Ushtrisë  Franceze dhe asaj Austriake gjatë Luftës së Parë Botërore” (Vëll.II, f. 84), ose sa shkruan lidhur me ndonjë intimitet antroponimik, si  p.sh.vënia e emrit të vajzës së tij, Rubenës (f. 24 ); citimet e shumta, të sakta dhe autentike, përzier edhe me elemente të bukura të etnografisë së ligjërimit e të slloganeve të kohës (si.p.sh.”shfaqje të huaja”, “ushtria e popullit ushtar” (f.73) çun Tirane (f.106, kur flet për Spiro Mëhillin), të cilat unë i vlerësoj,  jo pse  janë    tilla (=të bukura), por sepse janë të Tijat.

Dihet se shumica e librave të burrave të shtetit, që kanë titullin “Jeta ime” (angl. “My life”) vetëm firmën dhe idenë e kanë të vetën, sepse “mielli” e “brumi” janë nga “autorë në hije”.

Zoti Moisiu na ka vënë përpara vëllimet e tij, të shkruara me dorën e Tij, por mbi të gjitha me dijet e tij të sigurta e të shumta, me profesionalizmin dhe nderin e Tij, me çiltërsinë dhe me zemrën e Tij, prandaj le t’ia urojmë solemnisht 85-vjetorin: u mbledhshim për t’ia festuar edhe 90-vjetorin, edhe 100-vjetorin!

Tiranë, 01. 12. 2014